Ministria e Shëndetësisë dhe Mirëqenies Sociale ka prezantuar një projektligj të ri “Për shërbimet e kujdesit social në Republikën e Shqipërisë”, i cili synon të shfuqizojë ligjin ekzistues të vitit 2016 dhe të transformojë rrënjësisht mënyrën se si ofrohet, financohet dhe monitorohet kujdesi shtetëror për shtresat në nevojë. Nisma ligjore vjen si përgjigje ndaj detyrimeve të procesit të integrimit në Bashkimin Evropian, veçanërisht Kapitujve 19 dhe 23, duke shënuar kalimin nga një sistem i fokusuar te ngritja e institucioneve, drejt një modeli që vendos në qendër nevojat individuale, familjen dhe komunitetin.

Individi në qendër dhe aksesi universal

Filozofia e re e ligjit zhvendos vëmendjen nga kategorizimi i ngurtë i shërbimeve drejt një qasjeje të integruar. Projektligji garanton “akses universal”, i cili nuk nënkupton përfitim automatik të çdo shërbimi, por të drejtën e çdo qytetari për t’u vlerësuar nga strukturat shtetërore dhe për t’u orientuar drejt mbështetjes së duhur sipas nivelit të cenueshmërisë.

Duke argumentuar nevojën për këtë ndërhyrje, relacioni zyrtar i projektligjit thekson:

“Shërbimi nuk konsiderohet më si një ndërhyrje e izoluar, por si pjesë e një procesi të integruar që përfshin identifikimin e nevojave, vlerësimin individual, referimin, planifikimin e mbështetjes, ofrimin e shërbimit, monitorimin dhe rivlerësimin.”

Për herë të parë, ligji parashikon “kujdesin afatgjatë” si një shtyllë të veçantë, duke iu përgjigjur ndryshimeve demografike dhe rritjes së jetëgjatësisë. Kjo synon të ruajë autonominë e individit dhe të reduktojë barrën mbi familjarët kujdestarë.

Decentralizimi dhe krijimi i “Fondit Social Vendor”

Një nga ndryshimet më thelbësore është ndarja e qartë e përgjegjësive financiare dhe administrative mes qeverisjes qendrore dhe asaj vendore. Bashkitë do të marrin një rol parësor në planifikimin dhe administrimin e shërbimeve, të udhëhequra nga instrumenti i ri i “Hartës së Vulnerabilitetit Social”.

Për të garantuar qëndrueshmërinë e këtyre shërbimeve, qeveria propozon një reformim të thellë të skemës së financimit:

“Projektligji parashikon Fondin Social Qendror dhe Fondin Social Vendor, duke synuar një ndarje më të qartë të funksioneve. Fondi Social Vendor do të mundësojë orientimin e burimeve drejt nevojave dhe prioriteteve të identifikuara në nivel lokal.”

Financimi nuk do të bëhet më në mënyrë të përgjithshme, por do të bazohet në një metodologji të re të përllogaritjes së kostos për njësi shërbimi, duke marrë parasysh standardet dhe nivelin e nevojave të përfituesve.

Mbyllja e qendrave rezidenciale

Në përputhje me angazhimet evropiane, projektligji thekson parimin e deinstitucionalizimit. Qëllimi është largimi gradual nga ofrimi i kujdesit në qendra të mbyllura rezidenciale (si jetimoret apo azilet tradicionale) dhe kalimi drejt alternativave të bazuara në familje dhe komunitet.

Sipas dokumentit të Ministrisë:

“Zhvillimi i shërbimeve të bazuara në familje dhe komunitet, diversifikimi i alternativave të kujdesit dhe forcimi i mbështetjes për familjet në nevojë krijojnë një bazë më të përshtatshme për zbatimin e reformave të deinstitucionalizimit dhe për reduktimin gradual të varësisë nga kujdesi rezidencial.”

Për këtë qëllim, ligji parashikon masa të veçanta kalimtare që do të diktojnë transformimin hap pas hapi të institucioneve ekzistuese rezidenciale brenda periudhës së përcaktuar.

Digjitalizimi, licencimi dhe kontrolli i ofruesve

Për të rritur llogaridhënien dhe për të zhdukur abuzimet, projektligji ashpërson masat e monitorimit për ofruesit e shërbimeve, qofshin këta publikë apo jopublikë (OJQ dhe subjekte private).

• Regjistri Kombëtar: Do të krijohet “Regjistri Elektronik Kombëtar i Shërbimeve të Përkujdesit Shoqëror”, i cili do të digjitalizojë menaxhimin e rasteve, duke ruajtur rreptësisht konfidencialitetin e të dhënave personale.
• Licencimi dhe akreditimi: Çdo shërbim do t’i nënshtrohet detyrimisht licencimit për të përmbushur standardet bazë, ndërkohë që “akreditimi” mbetet një proces vullnetar për ofruesit që duan të certifikojnë një cilësi më të avancuar.
• Inspektimi dhe sanksionet: Forcohet roli i strukturave inspektuese me kontrolle të papritura, gjoba dhe, në raste të rënda, mbyllje të aktivitetit për ofruesit që shkelin standardet ose cenojnë të drejtat e përfituesve.

Një risi tjetër është ngritja e “Këshillit Kombëtar për Shërbimet e Kujdesit Social”, një organ këshillimor që do të bëjë bashkë institucionet, njësitë vendore, urdhrat profesionalë dhe shoqërinë civile, për të mbikëqyrur zhvillimin e rrjetit social në Shqipëri.

Përmbledhja e pikave kryesore të projektligjit të ri “Për Shërbimet e Kujdesit Social në Republikën e Shqipërisë”

• Përkufizimi dhe qasja e re: Ligji shënon kalimin nga ofrimi i shërbimeve të fragmentuara në një “sistem të integruar” që vendos në qendër individin, familjen dhe komunitetin, duke u bazuar te vlerësimi individual i nevojave (menaxhimi i rastit) dhe jo te kategoria sociale.
• Aksesi universal dhe i barabartë: Të gjithë individët në Republikën e Shqipërisë kanë të drejtë të aksesojnë shërbimet (bazuar në nevojë dhe vulnerabilitet), ndërsa shërbimet emergjente ofrohen pavarësisht statusit apo mundësive ekonomike.
• Parimi i deinstitucionalizimit: Baza e ligjit është kalimi gradual nga qendrat rezidenciale (institucionet e mbyllura) drejt shërbimeve mbështetëse komunitare dhe në familje, duke ruajtur kështu autonominë e individit.
• Roli i rritur i bashkive: Kthehet në detyrim ligjor hartimi i “Planit Social Vendor” bazuar në hartën e vulnerabilitetit të territorit. Krijohet gjithashtu “Fondi Social Vendor” si instrument unik për financimin dhe mbajtjen e këtyre shërbimeve në çdo bashki.
• Ngritja e “Njësive të Vlerësimit të Nevojave”: Pranë çdo njësie administrative (ish-komunat/bashkitë) do të funksionojë një njësi teknike multidisiplinare që do të jetë kontakti i parë (porta hyrëse) për evidentimin e rasteve në terren dhe referimin e tyre te shërbimet përkatëse.
• Financim sipas kostos për njësi: Skema e financimit (qoftë nga qeveria, qoftë nga bashkitë) do të ndryshojë, duke u bazuar tashmë te një “kosto për njësi shërbimi”, e cila përllogaritet sipas standardeve, tipologjisë së shërbimit dhe nevojave.
• Licencimi dhe standardet e detyrueshme: Çdo shërbim (publik ose jopublik/OJQ) nuk mund të ushtrojë asnjë veprimtari nëse nuk kalon procesin e licencimit shtetëror. Prezantimi i “akreditimit” shtohet si një masë vullnetare për certifikimin e standardeve më të avancuara të cilësisë.
• Digjitalizimi dhe “Regjistri Kombëtar”: Krijohet “Regjistri Elektronik Kombëtar i Shërbimeve Sociale”, një database ku do të regjistrohet çdo përfitues, ofrues dhe shërbim, për të lehtësuar planifikimin, monitorimin dhe zbulimin e abuzimeve, duke respektuar të dhënat personale.
• Inspektimet dhe sanksionet: Forcohet roli i autoritetit të inspektimit. Ai do të zhvillojë kontrolle të papritura periodike. Gjobat për shkelësit (ofruesit jopublikë) variojnë nga 50,000 në 500,000 lekë, deri te pezullimi i aktivitetit nëse cenohet jeta a siguria e përfituesit.
• Këshilli Kombëtar: Ngrihet “Këshilli Kombëtar për Shërbimet e Kujdesit Social”, një strukturë këshillimore përfaqësuese e shoqërisë civile, bashkive dhe ministrive që do të propozojë politika kombëtare sociale.

/rtsh.al/