Gjuha është një nga aspektet përcaktuese të qytetërimit. Ajo ka formësuar kulturat, ka ruajtur historitë dhe ka lidhur njerëzit ndër breza. Por për çdo gjuhë që lulëzon sot, të panumërta të tjera janë zhdukur në humnerën e historisë. Disa u zëvendësuan nga gjuhët dominuese, të tjera u fshinë përmes pushtimit, kolonizimit ose erozionit të ngadaltë të kohës.

Gjuhët e zhdukura na ofrojnë një pamje të botëve që nuk ekzistojnë më shkruan Britannica. Ndërsa ka nga ato që lanë pas të dhëna të pasura me shkrim, të tjerat janë zbehur plotësisht sa mund të hamendësojmë vetëm për tingujt dhe strukturat e tyre.

Gjuhët e zhdukura kundrejt gjuhëve të vdekura – Gjuhët e zhdukura nuk janë të njëjta me gjuhët e vdekura. Një gjuhë e vdekur ekziston ende dhe përdoret në një farë mënyre, edhe nëse askush nuk e flet atë në gjuhën amtare. Megjithatë, një gjuhë e zhdukur është zhdukur plotësisht, pa asnjë përdorues të mbetur. Gjuhët e vdekura mund të vazhdojnë të jenë të shkruara, por gjuhët e zhdukura humbasin në mënyrë të pakthyeshme.

Kolonizimi – Kur kombet e fuqishme kolonizuan toka të reja, ato imponuan gjuhët e tyre dhe shtypën ato lokale. Shkollat, ligjet dhe asimilimi i detyruar ushtruan presion mbi popullsitë indigjene që të braktisnin gjuhën e tyre. Kjo çoi në ndarje brezash ku fëmijët nuk e mësuan kurrë gjuhën e të parëve të tyre.

Mungesa e të dhënave të shkruara – Shumë gjuhë të zhdukura nuk kishin formë të shkruar, duke u mbështetur vetëm në të folurën. Kur folësit e tyre u zhdukën, u zhduk edhe gjuha. Pa dokumentacion të shkruar, këto gjuhë nuk lanë gjurmë, gjë që e bën të pamundur rindërtimin e tyre.

Etruske – Gjuhët etruske ishin një gjuhë e folur në Italinë para-romake, duke ndikuar në latinishten, por duke u zhdukur pothuajse plotësisht. Alfabeti i saj është deshifruar pjesërisht, por pjesa më e madhe e fjalorit të saj mbetet e pakapshme. Studiuesit përpiqen të gjejnë fragmente nga mbishkrimet e varreve dhe qeramika, duke bashkuar një kulturë të humbur përmes arkeologjisë gjuhësore.

Sumeriane – Gjuha sumeriane, gjuha e shkruar më e hershme e njohur në histori, lulëzoi në Mesopotami, por u zëvendësua nga ajo akadiane. Edhe pse u zhduk si gjuhë e folur deri në vitin 2000 p.e.s., ajo vazhdoi të përdoret nga shkencëtarët. Mijëra pllaka kuneiforme regjistrojnë ekzistencën e saj, megjithatë shumë tekste mbeten të pa përkthyera.

Dalmatiane – Gjuha dalmatiane, dikur e folur përgjatë bregdetit të Kroacisë, vdiq në vitin 1898 kur folësi i saj i fundit, Tuone Udaina, vdiq në një shpërthim. Ishte një gjuhë romane, e veçantë, por e lidhur me italishten. Pavarësisht zhdukjes së saj, ajo la gjurmë gjuhësore në dialektet lokale të rajonit.

Tokariane – Gjuha tokarishte, dikur e folur në Kinën perëndimore, ishte një gjuhë indo-evropiane që ishte çuditërisht e largët nga kushërinjtë e saj evropianë. Dorëshkrimet e saj, të shkruara mbi tekste të lashta budiste, zbulojnë një kulturë të pasur. Por, pavarësisht pranisë së saj në Rrugën e Mëndafshit , tokarishtja u zhduk plotësisht deri në shekullin e 9-të.

Galike – Dikur e folur në të gjithë Francën, gjuha galike ra në latinisht pas pushtimit të Jul Cezarit në vitin 50 p.e.s. Edhe pse keltët lanë mbishkrime dhe shkrimtarët romakë vunë re ndikimin e saj, ajo u zhduk përfundimisht. Disa fjalë kanë mbetur në frëngjishten moderne, por vetë gjuha është humbur në kohë.

/rtsh.al/