Në ujërat e Liqenit Rice të Minesotës, peshku bualli gojëmadh rrëshqet me qetësinë e moshës.

Disa prej tyre kanë lindur para Luftës së Parë Botërore, të tjerë gjatë Depresionit të Madh. Ky është peshku i ujërave të ëmbla me jetëgjatësinë më të madhe në botë, duke arritur deri në 127 vjet – një moshë që dikur mendohej e pamundur. Studiuesit e përshkruajnë si specie me “plakje të papërfillshme”, pasi trupat e tyre nuk shpërbëhen me kalimin e viteve.

Megjithatë, kjo jetëgjatësi e jashtëzakonshme po maskon një krizë. Hulumtimet e vitit 2025 tregojnë se në Liqenin Rice nuk ka pasur një brez të ri për më shumë se 50 vjet. Çdo pranverë peshqit kthehen në vendet e pjelljes, lëshojnë vezë që çelin, por deri në fund të verës të vegjlit zhduken. Pa breza të rinj, edhe popullata më e lashtë ka një datë skadimi.

Shkencëtarët i vunë re për herë të parë në vitin 2019, kur ekologu Alec Lackmann analizoi otolitet – struktura në veshin e brendshëm që tregojnë moshën si unazat e pemëve.

Zbulimet ishin befasuese: peshq mbi 90 vjeç, madje një që arriti në 127. Studimet e mëvonshme treguan se telomeret e tyre nuk shkurtohen me moshën, sistemet imunitare të peshqve më të vjetër janë më të forta dhe nivelet e stresit më të ulëta se tek të rinjtë.

Megjithatë, popullata e Liqenit Rice po përballet me një kolaps riprodhues. Studiuesit kanë analizuar 390 individë dhe vetëm një ishte nën 50 vjeç, ndërsa mosha mesatare ishte 79. Shpjegimi i mundshëm është grabitqaria: luleshtrydhet e veriut shumohen pak para buajve, duke u dhënë larvave të tyre një avantazh vdekjeprurës. Kjo ka çuar në zhdukjen e brezave të rinj për më shumë se gjysmë shekulli.

Bualli gojëmadh ka zhvilluar një strategji mbijetese: jetëgjatësinë ekstreme, që i lejon të presë për kushte të rralla të favorshme. Por kjo nuk e bën të sigurt. Në shumë shtete amerikane, vrasja e tyre është e ligjshme gjatë gjithë vitit dhe shpesh peshkatarët i qëllojnë me hark, duke i hedhur më pas pa vlerë.

Ironia është se këta peshq të lashtë, shpesh të ngatërruar me dëmtues, mund të mbajnë çelësat biologjikë të plakjes së shëndetshme. Megjithatë, nuk ka mbrojtje federale dhe as monitorim bazë. Studiuesit paralajmërojnë se pa masa mbrojtëse, popullata mund të shembet brenda një brezi të vetëm.

Ata i kanë mbijetuar luftërave, përmbytjeve dhe brezave të tërë njerëzimi. Por mund të mos i mbijetojnë indiferencës sonë.

/rtsh.al/