Ndërsa valët e të nxehtit bëhen më intensive me ndryshimet klimatike, shkencëtarët po përpiqen të kuptojnë se si nxehtësia ekstreme ndryshon mënyrën se si funksionon truri ynë.

Kur Jake ishte pesë muajsh, ai pati krizën e tij të parë, trupi i tij i vogël u ngurtësua dhe më pas filloi të dridhej me shpejtësi. “Ishte jashtëzakonisht nxehtë, ai ishte mbinxehur dhe ne ishim dëshmitarë të asaj që mendonim se do të ishte gjëja më e frikshme që do të shihnim ndonjëherë,” thotë nëna e tij, Stephanie Smith.

Konvulsionet filluan të shfaqeshin shpesh në mot të nxehtë. Sapo vinin ditët mbytëse dhe të lagështa të verës, familja do të përdorte të gjitha llojet e metodave të ftohjes dhe do të pasonte një betejë e ashpër për të shmangur konvulsionet.

Pas një testi gjenetik në moshën 18 muajshe, Jake u diagnostikua me sindromën Dravet, një gjendje neurologjike që përfshin një formë epilepsie dhe prek rreth një në 15,000 fëmijë. Konvulsionet shpesh shoqërohen me aftësi të kufizuara intelektuale dhe një sërë sëmundjesh shoqëruese si autizmi dhe ADHD, si dhe vështirësi në të folur, lëvizshmërinë, të ngrënit dhe gjumin. Nxehtësia dhe ndryshimet e papritura të temperaturës mund të sjellin një konvulsion.

Jake tani është 13 vjeç, por ka duruar kriza të panumërta me ndryshimin e motit, thotë nëna e tij. “Verat gjithnjë e më të nxehta dhe valët e të nxehtit po shtojnë barrën e të jetuarit me këtë gjendje tashmë shkatërruese,” thotë Smith.

Sindroma Dravet është vetëm një nga shumë sëmundjet neurologjike që përkeqësohen nga temperaturat më të larta, thotë Sanjay Sisodiya nga University College London dhe një pionier në fushën e ndikimit të ndryshimeve klimatike në tru. Një neurolog i specializuar në epilepsi, ai shpesh dëgjonte nga familjet e pacientëve se ata kishin më shumë probleme gjatë valëve të të nxehtit. “Dhe mendova me vete, sigurisht, pse ndryshimi i klimës nuk duhet të ndikojë edhe në tru? Në fund të fundit, kaq shumë procese në tru janë të përfshira në mënyrën se si trupi përballet me nxehtësinë”, tha ai.

Ndërsa gërmoi në literaturën shkencore, ai zbuloi një sërë kushtesh neurologjike që përkeqësohen nga rritja e nxehtësisë dhe lagështisë, duke përfshirë epilepsinë, goditjen në tru, encefalitin, sklerozën e shumëfishtë, migrenën, së bashku me një numër të tjerash. Ai gjithashtu zbuloi se efektet e ndryshimeve klimatike në trurin tonë tashmë po bëhen të dukshme.

Gjatë valës së të nxehtit evropian të vitit 2003, për shembull, rreth 7% e vdekjeve të tepërta përfshinin probleme të drejtpërdrejta neurologjike. Shifra të ngjashme u panë edhe gjatë valës së të nxehtit në Mbretërinë e Bashkuar 2022.

Por nxehtësia gjithashtu mund të ndryshojë mënyra të tjera se si funksionon truri ynë, duke na bërë më të dhunshëm, të mërzitur dhe të dëshpëruar.

Pra, ndërsa bota ngrohet për shkak të ndryshimeve klimatike, çfarë efekti mund të presim në trurin tonë? Truri i njeriut është, mesatarisht, rrallë më shumë se 1C më i lartë se temperatura bazë e trupit tonë. Megjithatë, truri ynë, si një nga organet më të uritur për energji në trupin tonë, prodhon një sasi të mjaftueshme të nxehtësisë kur mendojmë, kujtojmë dhe i përgjigjemi botës përreth nesh. Kjo do të thotë se trupi ynë duhet të punojë shumë për ta mbajtur atë të freskët. Gjaku që qarkullon përmes një rrjeti enësh gjaku ndihmon në ruajtjen e temperaturës së tij, duke larguar nxehtësinë e tepërt.

Kjo është e nevojshme sepse qelizat tona të trurit janë gjithashtu jashtëzakonisht të ndjeshme ndaj nxehtësisë. Dhe funksioni i disa prej molekulave që kalojnë mesazhe midis tyre mendohet gjithashtu të jetë i varur nga temperatura, që do të thotë se ato ndalojnë së punuari në mënyrë efikase nëse truri ynë nxehet shumë ose ftohet.

“Ne nuk e kuptojmë plotësisht se si ndikohen elementët e ndryshëm të kësaj pamjeje të ndërlikuar,” thotë Sisodiya. “Por ne mund ta imagjinojmë atë si një orë, ku të gjithë komponentët nuk po punojnë më së bashku siç duhet.”

Megjithëse nxehtësia ekstreme ndryshon mënyrën se si funksionon truri i të gjithëve. Për shembull, mund të ndikojë negativisht në vendimmarrje dhe të bëjë që njerëzit të marrin rreziqe më të mëdha, ku ata me kushte neurologjike shpesh janë më të prekurit. Kjo është për shumë arsye. Për shembull, në disa sëmundje, djersitja mund të dëmtohet. “Termorregullimi është një funksion i trurit dhe mund të ndërpritet, nëse pjesë të caktuara të trurit nuk funksionojnë siç duhet”, thotë Sisodiya. Në disa forma të sklerozës së shumëfishtë, për shembull, temperatura bazë e trupit duket se është e ndryshuar. Përveç kësaj, disa ilaçe që trajtojnë kushtet neurologjike dhe psikiatrike si skizofrenia ndikojnë në rregullimin e temperaturës, duke i lënë ata që i marrin ato më të prekshme ndaj goditjes së nxehtësisë, ose hipertermisë siç njihet, dhe në një rrezik më të madh të vdekjes së lidhur me nxehtësinë. Valët e të nxehtit, dhe veçanërisht temperaturat e larta të natës, mund të ndikojnë në gjumin e njerëzve, duke ndikuar më pas në humorin tonë dhe potencialisht duke përkeqësuar simptomat e disa sëmundjeve. “Për shumë njerëz me epilepsi, gjumi i dobët mund të rrisë rrezikun e krizave”, thotë Sisodiya.

Provat sugjerojnë se shtrimet në spital dhe normat e vdekshmërisë midis njerëzve me demencë gjithashtu rriten gjatë valëve të të nxehtit. Një pjesë e kësaj mund të jetë për shkak të moshës, të moshuarit janë më pak të aftë të rregullojnë temperaturën e trupit të tyre, por dëmtimi i tyre njohës mund të nënkuptojë gjithashtu se ata janë më pak të aftë të përshtaten me nxehtësinë ekstreme. Ata mund të mos pinë mjaftueshëm, për shembull, ose të harrojnë të mbyllin dritaret, ose të dalin në vapë kur nuk duhet.

Rritja e temperaturave është lidhur gjithashtu me një rritje të incidenteve të goditjes në tru dhe vdekshmërisë. Në një studim që analizoi të dhënat e vdekshmërisë nga goditja në tru nga 25 vende, studiuesit zbuluan se nga 1,000 vdekje nga goditja ishemike, ditët më të nxehta kontribuan në dy vdekje të tepërta. “Kjo mund të mos duket shumë, por duke pasur parasysh se ka shtatë milionë vdekje nga goditjet në vit në mbarë botën, nxehtësia mund të kontribuojë në mbi 10,000 vdekje shtesë nga goditja në tru në vit”, thotë Bethan Davies nga Spitali Universitar Sussex, në Mbretërinë e Bashkuar.  

Ajo dhe bashkëautorët e studimit paralajmëruan se ndryshimi i klimës ka të ngjarë ta përkeqësojë këtë në vitet në vijim. Një pjesë disproporcionale e barrës së goditjes së nxehtësisë do të jetë në vendet me të ardhura të mesme dhe të ulëta, të cilat tashmë janë më të prekura nga ndryshimet klimatike dhe përjetojnë shkallën më të lartë të goditjes në tru. “Rritja e temperaturave do të përkeqësojë pabarazitë shëndetësore midis dhe brenda vendeve dhe grupeve shoqërore,” thotë Davies. Një numër në rritje provash sugjeron se të moshuarit si dhe ata me një pozicion të ulët socio-ekonomik janë në një rrezik të shtuar për vdekshmëri të lidhur me nxehtësinë.

Një botë më e nxehtë po dëmton gjithashtu neurozhvillimin e më të rinjve. “Ekziston një lidhje midis nxehtësisë ekstreme lindjeve të parakohshme,” thotë Jane Hirst, profesoreshë e shëndetit global të grave në Imperial College London në Mbretërinë e Bashkuar. Një rishikim i fundit sistematik i hulumtimit shkencor zbuloi se valët e të nxehtit shoqërohen me një rritje prej 26% të lindjeve të parakohshme, gjë që mund të çojë në vonesa neurozhvillimore dhe dëmtime njohëse.

“Megjithatë, ka shumë gjëra që nuk i dimë. Kush është më i prekshëm dhe pse? Sepse është e qartë se ka 130 milionë gra që kanë fëmijë çdo vit, shumë prej tyre në vende të nxehta, dhe kjo nuk u ndodh atyre”, shton Hirst.

Nxehtësia e tepërt për shkak të ndryshimeve klimatike gjithashtu mund të vendosë tendosje shtesë në tru, duke e lënë atë më të prekshëm ndaj dëmtimeve që mund të çojnë në sëmundje neurodegjenerative. Nxehtësia gjithashtu ndikon në barrierën që normalisht mbron trurin, duke e bërë atë më të depërtueshëm dhe duke rritur rrezikun që toksinat, bakteret dhe viruset mund të kalojnë në indet tona të trurit. Kjo mund të bëhet më e rëndësishme me rritjen e temperaturave, si dhe përhapjen e mushkonjave që transmetojnë viruse që mund të shkaktojnë sëmundje neurologjike, të tilla si Zika, chikungunya dhe dengë. “Virusi Zika mund të prekë fetuset dhe të shkaktojë mikrocefali,” thotë Tobias Suter, një entomolog mjekësor në Institutin Zviceran të Shëndetit Tropikal dhe Publik. “Rritja e temperaturave dhe dimrat më të butë nënkuptojnë që sezoni i mbarështimit të mushkonjave fillon më herët gjatë vitit dhe përfundon më vonë”, tha ai.

Por saktësisht se si rritja e temperaturave ndikon në trurin tonë është ende duke u hetuar nga shkencëtarët. Nxehtësia ndikon tek njerëzit në mënyra shumë të ndryshme. “Faktorë të ndryshëm mund të jenë të rëndësishëm për këtë ndjeshmëri diferenciale, dhe një prej tyre mund të jetë ndjeshmëria gjenetike,” thotë Sisodiya. Variantet gjenetike mund të ndikojnë në strukturat e proteinave që mund t’i bëjnë disa njerëz më të prekshëm ndaj ndikimeve të ndryshimeve klimatike.

“Mund të ketë fenotipe termo-latente që do të bëhen të dukshme vetëm kur ato presione mjedisore janë të mjaftueshme për t’i nxjerrë ato jashtë,” thotë ai. “Ajo që po shohim sot tek njerëzit me çrregullime neurologjike mund të bëhet e rëndësishme për njerëzit pa çrregullime neurologjike ndërsa ndryshimi i klimës përparon.”

Ka edhe pyetje të tjera që mbeten për t’u përgjigjur. Për shembull, a është temperatura maksimale, a është gjatësia e një vale të nxehti apo temperatura e natës që ka ndikimin më të madh? Mund të ndryshojë për secilin person ose sipas gjendjes neurologjike.

Por identifikimi i asaj se kush është në rrezik dhe pse, do të jetë thelbësor për zhvillimin e strategjive për të mbrojtur më të cenuarit. Këto mund të përfshijnë sisteme paralajmërimi të hershëm ose sigurim për të kompensuar punëtorët ditorë për pagat e humbura për shkak të nxehtësisë ekstreme.

“Epoka e ngrohjes globale ka përfunduar, epoka e vlimit global ka mbërritur”, njoftoi Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së Antonio Guterres, kur korriku 2023 u konfirmua të ishte muaji më i nxehtë i regjistruar./BBC

/rtsh.al/