Nga shkretëtira Atakama deri në Patagoni, një megathatësira 13-vjeçare po i shtrëngon burimet e ujit të ëmbël të Kilit kulmin, shkruan The Guardian.

Deri në fund të vitit 2021, viti i katërt më i thatë në rekord, më shumë se gjysma e popullsisë 19 milionëshe të Kilit jetonte në një zonë që vuante nga “mungesa e rëndë e ujit” dhe në prill u shpall një plan i paprecedentë racionimi i ujit për kryeqytetin, Santiago.

Në qindra komunitete rurale në qendër dhe në veri të vendit, kilianët janë të detyruar të mbështeten te cisternat e urgjencës për të ofruar ujë të pijshëm.

“Uji është bërë një çështje e sigurisë kombëtare – është kaq serioze,” tha Pablo García-Chevesich, një hidrolog kilian që punon në Universitetin e Arizonës. “Është problemi më i madh me të cilin përballet vendi në aspektin ekonomik, social dhe mjedisor. Nëse nuk e zgjidhim këtë, atëherë uji do të jetë shkaku i kryengritjes së ardhshme.”

Kriza e ujit në Kili ishte në krye të axhendës kur, në vitin 2019, miliona protestues vërshuan në rrugë për të kërkuar që vendi të përballet me pabarazitë e tij të rrënjosura.

Ndër kërkesat e tyre – të cilat varionin nga pensionet më të mira e deri te reforma e kujdesit shëndetësor – slogani “nuk është thatësirë, është vjedhje” ishte një refren i zakonshëm.

Shumë kërkuan një rishkrim të kodit të ujit të Kilit të vitit 1981, një relike e diktaturës së Gjeneral Augusto Pinochet (1973-1990) që mbron një nga sistemet më të privatizuara të ujit në botë, duke i lejuar njerëzit të blejnë dhe shesin alokime të ujit si aksione.

Kili është gjithashtu i vetmi vend në botë që thotë në mënyrë specifike në kushtetutën e tij se të drejtat e ujit trajtohen si pronë private.

Para zgjedhjes së tij vitin e kaluar, Gabriel Boriç, presidenti i ri progresiv i Kilit, premtoi një të ardhme të gjelbër për vendin, duke theksuar mbrojtjen dhe restaurimin e cikleve hidrologjike.

Boriç, 36 vjeç, sinjalizoi qëllimin e tij duke emëruar shkencëtaren e njohur të klimës Maisa Rojas si ministre të mjedisit – por ai nuk duhet të kërkojë larg për një kujtim të ashpër të detyrës që e pret.

Vetëm 50 km në jug të Santiagos, liqeni Aculeo, dikur një pikë e nxehtë turistike, u fshi nga harta në më pak se një dekadë, duke u zhdukur krejtësisht në 2018.

Një punim i kohëve të fundit, bashkëautor i të cilit ishte García-Chevesich, zbuloi se shitja e të drejtave të ujit, rritja e popullsisë vendase dhe ndryshimet klimatike u kombinuan për të tharë plotësisht liqenin.

“E kam vërtet të vështirë të them ‘ish-liqeni’,” tha Jenny Caru, 40 vjeç, një aktiviste lokale e ujit, ndërsa zgjodhi një shteg nëpër tokën e plasaritur për në qendër të shtratit të liqenit.

Në kulmin e tij në vitet 1990, liqeni në Aculeo – që do të thotë “aty ku takohen ujërat” në gjuhën indigjene Mapudungun – kishte një bar lundrues që u shërbente pushuesve dhe varkat përshkuan lagunën gjatë gjithë verës.

Tani, bankinat qëndrojnë të padobishme metra mbi baltën e thatë dhe rampat e nisjes së varkave zbresin në një kashtë të pluhurosur me kërcell të vdekur.

Shenjat që deklarojnë se është e sigurt të notosh rrotullohen në një shtrat bosh liqeni dhe restorantet dhe kampingjet qëndrojnë të thata dhe të braktisura.

“Këtu u rrita,” tha Caru, “Më dhemb që liqeni nuk është më aty, që pemët po thahen dhe zogjtë janë zhdukur.”

Në vitin 2010, të drejtat për ujin që ushqen liqenin u përvetësuan ligjërisht nga plantacione të mëdha bujqësore dhe prona private, të cilat fshinë degët kryesore. Luginat rreth pellgut kaluan nga të korrat vjetore në shtëpitë verore dhe plantacionet e pemëve frutore intensive me ujë.

Ndërsa zona kaloi nga bujqësia në turizëm dhe më pas shkoi në rënie të madhe, vendasit u detyruan të gjenin punë në komunitetet e pushimeve të mbyllura – ose të zhvendoseshin në Santiago.

“Unë furnizoja të gjitha tregjet dhe komunitetet në zonë,” tha Alfonso Ortíz, 73 vjeç, një fermer që dikur punësonte disa punëtorë për të rritur shalqinj,  kunguj, misër dhe portokall duke përdorur ujin e lagunës.

“Bujqësia këtu ka vdekur! Nuk ka mbetur asgjë!”, tha ai.

Ekonomia e Kilit, më e madhja e Amerikës së Jugut për nga PBB-ja për frymë, është e ndërtuar mbi industritë me intensitet të ujit, ekstraktive, kryesisht në miniera, pylltari dhe bujqësi.

Por rritja e saj ka pasur një çmim.

Mbështetur nga sistemi i të drejtave private, rreth 59% e burimeve ujore të vendit i dedikohen pylltarisë, pavarësisht se ajo përbën vetëm 3% të PBB-së së Kilit.

Një tjetër 37% është e destinuar për sektorin bujqësor, që do të thotë se vetëm 2% e ujit të Kilit është lënë mënjanë për konsum njerëzor.

“Nëse ata do ta devijonin lumin tuaj për të rritur fruta dhe avokado për t’ua shitur të huajve – dhe tani po ju sjellin ujë me cisterna – si do të ndiheshit?” pyeti García-Chevesich. “Është poshtëruese dhe e padinjshme.”

Në të gjithë Kilin qendror dhe jugor, pellgjet ujëmbledhëse janë në rrezik të pësojnë të njëjtin fat si liqeni Aculeo.

“Këtu ka një problem thelbësor: qëllimi përfundimtar për ujin tonë është të fitojmë para, jo mirëqenia për njerëzit,” tha Caru, i cili ruan shpresën se liqeni do të kthehet një ditë.

Por ndërsa nevoja për ndryshim është urgjente, shpresa mund të jetë në horizont.

Në prill, presidenti Boriç nënshkroi një reformë në kodin e ujit të 1981-shit pas 11 vjetësh në kongres. Ai e shpall ujin një të mirë publike për përdorim njerëzor dhe pranon ndryshimin e klimës si një kërcënim për disponueshmërinë e ujit të Kilit.

Diku tjetër, është hartuar një projekt-kushtetutë e re – rezultati i protestave masive të vitit 2019. Ai shkon edhe më tej në rishikimin e marrëdhënieve të Kilit me burimet e tij, duke deklaruar se uji duhet të mbrohet në të gjitha gjendjet dhe fazat e tij, si dhe duke e deklaruar atë thelbësor për jetën dhe natyrën.

“Çdo ditë në Kili shkelet e drejta e njeriut për ujë,” tha Carolina Vilches, e cila u zgjodh në konventën kushtetuese të vendit në mars 2021. “Kjo është arsyeja pse ajo që kemi vendosur në kushtetutë është kaq themelore – ne duhet të ndryshojmë mënyrën se si ne shikojmë ujin tonë.”

Drafti do të hidhet në plebishit më 4 shtator.

“Ne duhet të vendosim frenat dhe të marrim përgjegjësinë për të gjitha gabimet që janë kryer tashmë”, tha García-Chevesich. “Nëse jo, pasojat do të jenë të tmerrshme!”. (Sipas The Guradian)