Pas pothuajse tre muajsh sulmi të pamëshirshëm, Mariupol ka rënë, shkruan BBC. Ushtria e Ukrainës thotë se misioni i saj luftarak në portin e rrethuar ka përfunduar. Më shumë se çdo qytet tjetër ukrainas, Mariupol ka ardhur për të simbolizuar brutalitetin e egër të sulmit të Rusisë dhe kokëfortësinë e rezistencës së Ukrainës.

Të mërkurën, më 23 shkurt, Ivan Stanislavsky la çantën e tij të kamerës në zyrë. Ai ishte në rrugën e tij për të parë skemën e librit të tij të ri mbi muralet e epokës sovjetike të Mariupolit në shtëpinë e një kolegu dhe nuk donte të tërhiqte pajisjet përreth. Ai mund ta merrte gjithmonë të nesërmen.

Por të enjten, ndërsa qëndronte në rrugë jashtë zyrës së tij të mbyllur dhe të shkretë, ai mund të dëgjonte tinguj bubullimë që rrotulloheshin nga lindja. Qyteti ishte nën zjarr.

Ndërsa konflikti u intensifikua, dhe të shtënat me armë u bënë të dëgjueshme edhe në perëndim, Ivan e zhvendosi dyshekun e tij në sallë. Ai grumbulloi koleksionin e tij të madh të librave të artit, duke përfshirë Enciklopedinë e Muzikës Rock Ukrainase, përballë dritareve të banesës së tij në lagjen Primorsky.

“Le të themi se nuk ishte një humbje e një biblioteke,” thotë fotografi 36-vjeçar, i cili është gjithashtu një zyrtar shtypi në klubin e futbollit të ligës së parë ukrainase FC Mariupol.

Ivan Stanislavsky pëlqente të fotografonte qytetin e tij të Mariupolit.

Në të gjithë qytetin në lagjen Kalmiusky, biznesmeni Yevhen po merrte gjithashtu masa paraprake. 47-vjeçari i kishte thënë familjes së tij të bënin paketat që të mund të iknin nga qyteti. Por kur u kthye nga zyra, ai gjeti se nuk ishte bërë paketimi. Familja e tij nuk pranoi të largohej.

Në një apartament në të njëjtin bllok, metalurgët nga fabrika e çelikut aty pranë, Nataliia, 43, dhe Andrii, 41, tashmë po prisnin dy bukët e fundit që kishin mundur të blinin, duke i lënë ato të thaheshin që të mund t’i hanin pjesë-pjesë gjatë javëve në vazhdim.

Fabrika e çelikut Illich dominon këtë pamje të Mariupolit

Volodymyr, një ndihmës 52-vjeçar në Kalmiusky, ishte gjithashtu në kuzhinën e tij, duke u përpjekur të dëgjonte lajmet. Kur erdhën raporte për rusët që marshonin nëpër fshatin Chonhar, ai e kupto se ky ishte një sulm i koordinuar.

Dispeçeri i ambulancës ishte në telefon. Ajo e udhëzoi Volodimirin të injoronte telefonatat rutinë. “Gjeni të plagosurin”, i thanë.

Njëzet e dy vjeçarja e diplomuar për inxhinieri, Mariia, mendoi se shpërthimi i parë që dëgjoi ishte thjesht një stuhi. Pastaj ajo dëgjoi një sekondë.

“Ne nuk dinim çfarë të bënim,” thotë Maria, e cila ashtu si Ivani, jetonte në Primorsky. “Nuk kisha kohë të mendoja për të ardhmen time, planet e mia. Më duhej të mendoja se çfarë do të haja dhe pija… [Dhe] çfarë të bëja me macet.”

Papritur e kuptoi se përse ditët e fundit ushtarët ishin shfaqur në dyqanin e bojës ku ajo punonte, duke kërkuar të blinin shirit blu dhe të verdhë. Ata kishin nevojë për të shënuar uniformat e tyre.

Duke bërë banja dielli me fabrikën e çelikut në sfond

Bregdeti i Mariupolit ishte një destinacion i dashur.

Katër ditë pas luftës, me mbylljen e luftimeve, Ivan dhe gruaja e tij kërkuan strehim në një bodrum nën supermarketin e tij lokal. Ofroi mbrojtje të mirë dhe Ivani zbuloi se mbytja e zërit ia zbehte ndjenjën e ankthit në rritje.

Jeta e përditshme ishte duke u zhveshur në gjërat thelbësore.

“Ne jetuam si njerëz primitivë,” tha ai për BBC nga Lviv, ku ai tani ka ikur. “Ne thyenim pemë, bënim zjarre, gatuanim ushqim në zjarr. Madje kam dëgjuar për njerëz që hanin pëllumba.”

Harta e Mariupolit

Ai shikoi se si rendi po prishej gradualisht përreth tij. Ai mbajti një ditar të gjallë, të publikuar më vonë në internet.

“Epoka e Gurit ka ardhur,” thotë ai në hyrjen e tij të 6 marsit.

Ai shkruan për shikimin e bashkëqytetarëve të tij ukrainas duke bastisur dyqanet e braktisura, duke u larguar me gjithçka, nga kompjuterët dhe ngrirësit deri te rrobat e banjës dhe të brendshmet.

Një mbrëmje, një grua e dehur ndërpret një seancë thashethemesh të mbrëmjes në bodrum. “Trajtojeni veten,” thotë ajo, ndërsa një elektrik dore zbuloi një shishe Merlot Kaliforniane, marrë nga Verërat e Botës në rrugën Italiiska aty pranë.

Por i vetëdijshëm se edhe furnizimet mjekësore dhe paratë e gatshme po merreshin, Ivan thotë se ndjente neveri.

“Ne jemi armiqtë tanë më të këqij”, shkruan ai.

Por a është kjo, pyet ai, se si mbijetojnë më të fortit? Pas një kohe, çdo ditë u bë një “mision luftarak”.

Për disa javë të shkurtra, Mariupol u shpërbë. Ushtria ruse rrethoi qytetin, duke sulmuar furnizimet me energji dhe ujë. Një sulm ajror rus goditi maternitetin më 9 mars dhe një aeroplan bombardoi teatrin e tij – i shënuar qartë si një strehë civile – një javë më vonë.

Ivan ishte i habitur sa shpejt ndodhi e gjitha.

Teatri i dramës i bombarduar në Mariupol

“I gjithë qyteti, e gjithë infrastruktura e tij, sistemi i furnizimit, logjistika, furnizimi me energji u shkatërruan brenda pak ditësh”, thotë ai.

I ulur nën tokë natën, ai ndjeu se njerëzit bëheshin pasivë.

“Mund të presësh vetëm në strehë”, shkruan ai në ditarin e tij. “Disa presin pranverën, disa – të vijë mëngjesi, disa – fundin e luftës. Dhe dikush pret që të vijë bomba dhe t’i vrasë të gjithë.”

Dhe e gjithë kjo ashtu si Mariupoli dukej i destinuar të kthente një qoshe. Paratë filluan të derdheshin, duke i shtuar shkëlqimin një qyteti që më parë ishte i lidhur kryesisht me industrinë e rëndë – dhe luftën.

“Ishte një qytet që aspironte për diçka,” thotë Ivan. Nuk ka qenë gjithmonë kështu.

Shumë kohë përpara pushtimit të këtij viti, Mariupol kishte një vend pranë unazës për konfliktin e zjarrtë të Ukrainës me separatistët e mbështetur nga Rusia në Donetsk dhe Luhansk, dy rajonet që përbëjnë zonën fqinje të njohur si Donbas.

2014 separatistët bëjnë një barrikadë

Një aktivist ruan një barrikadë jashtë ndërtesës së qeverisë së Mariupolit të konfiskuar nga aktivistët pro-rusë më 17 prill 2014

Kur filluan luftimet atje në vitin 2014, qeveria humbi kontrollin e Mariupolit për një kohë të shkurtër pas përleshjeve me protestuesit pro-rusë. Në janar 2015, një sulm shkatërrues me raketa nga rebelët në skajin lindor të qytetit vrau pothuajse 30 civilë.

Edhe pse lufta gradualisht u tërhoq, zhurma e artilerisë që lulëzon në distancë ishte pjesë e peizazhit të përditshëm të Mariupolit.

Por qyteti vazhdoi. Qeveria ukrainase e bëri atë kryeqytet administrativ të rajonit të Donetsk Oblast, duke zëvendësuar qytetin e Donetskut të kontrolluar nga rebelët.

“Filloi të merrte të gjitha burimet dhe të gjithë vëmendjen,” thotë Ivan.

Vija bregdetare e Mariupolit

Një pamje e Mariupolit përgjatë bregut të tij

Ndërtesat publike u rinovuan, kafenetë u hapën dhe u krijuan parqe të reja. Në një podcast tetorin e kaluar, kryetari i bashkisë së qytetit Vadym Boychenko u mburr për krijimin e shërbimeve më të mira komunale në vend, hapjen e një shkolle IT dhe promovimin e artit dhe sportit bashkëkohor.

Planet ishin në zbatim, tha ai, për parkun më të madh ujor në Ukrainë dhe një version të Disneyland “i cili ndoshta do të quhet Mariland”. Në fakt, Mariupol u shpall “Kryeqyteti i madh i kulturës” i Ukrainës në vitin 2021.

Por ndërsa Mariupol lulëzoi, Donetsk i mbajtur nga rebelët u formua. Kur rebelët u kthyen në Mariupol, Volodymyr, ndihmësmjeku, besoi se ata ishin të shtyrë nga hakmarrja për të shkatërruar qytetin.

“‘Nëse ne jetojmë në fekale, atëherë edhe ju do të jetoni në fekale,” thotë Volodymyr ndërsa ai më në fund u arratis nga qyteti. “Ata thjesht na shikonin dhe na kishin zili se si jetonim” tha ai.

Volodymyr mendon se separatistët e mbështetur nga Rusia ishin të motivuar nga hakmarrja.

Jevhen, biznesmeni, e përshkruan jetën në Mariupol në pesë vitet e fundit si “një përrallë”. “Qyteti po rindërtohej, – thotë ai, – të gjitha rrugët u rinovuan, transporti publik u përmirësua.

Firma e tij e restaurimit të ndërtesave ishte përgjegjëse, midis projekteve të tjera, për rindërtimin e kullës ikonë të ujit të Mariupolit në kohë për ditëlindjen e 240-të të qytetit. “Ky është një qytet i punëtorëve të palodhur… Ishte e vështirë për mua të shpjegoja se punëtorët e mi duhet të mbaronin në orën 18:00 – ata donin të punonin më gjatë.”

Kulla ikonike e ujit në Mariupolit

Si shumë të tjera, fundjavat do të kalonin me familjen në parqet e rigjallëruara të qytetit ose në breg të detit.

“Për mua, kjo është një pyetje [kyç] – nëse doni të kapni qytetin, pse ta shkatërroni atë? [Rusët] nuk kanë nevojë për njerëz që mendojnë, ata kanë nevojë për territor,” thotë ai.

Dhe, shton ai, tani po merr thirrje nga rusët për t’u kthyer në Mariupol për të ndihmuar në rindërtimin e tij.

“Por nëse Mariupoli pushtohet nga Rusia, nuk do të ketë të ardhme atje… nuk do të ketë asgjë për të jetuar. Të jetosh në territore të panjohura do të thotë të varrosësh të ardhmen e fëmijëve të tu.”

Rreth 150,000 njerëz mbeten në qytet, nga një popullsi prej gati gjysmë milioni. Shumica e atyre që kanë mbetur atje, thotë ai, po përpiqen gjithashtu të arratisen.

“Unë u largova nga Mariupoli, por shpirti im është atje”, thotë ai me lot në sy.

Biznesmeni Yevhen tashmë po merr thirrje nga rusët për të rindërtuar Mariupolin.

Nataliia dhe burri i saj Andrii punuan në uzinën e Illich, një nga dy punimet e hekurit dhe çelikut që ngrihen mbi horizontin e qytetit dhe duken të mëdha në fotografitë e Ivan Stanilavsky.

Ata kalonin ditë të gjata në punë dhe koha e lirë ishte e çmuar.

“Autoritetet e qytetit shtruan pllaka mermeri, bënë kalata [në mënyrë që] të ishte e mundur të ulesh në një stol pikërisht në det,” thotë Andrii.

“Ishte një qytet i mrekullueshëm i ngrohtë me parqe, koncerte, shatërvanë”, thotë gruaja e tij. “Një qytet evropian”.

Një çift shëtit një qen në një skelë në një bregdet të Detit Azov në qytetin port industrial të Ukrainës, Mariupol, më 23 shkurt 2022.

Industria e Mariupolit krijon një sfond dramatik.

Ky lulëzim i kohëve të fundit u kap nga Ivan, por si një fotograf me pasion për të kaluarën e qytetit të tij, projekti i tij i përkëdhelur po dokumentonte koleksionin e mrekullueshëm të Mariupolit të muraleve sovjetike, një nga më të gjerat në Ukrainë.

Rëndësia kulturore e ruajtjes së veprave të tilla të jashtëzakonshme duket e pamohueshme, por në Mariupol nostalgjia për Bashkimin Sovjetik u përplas në mënyrë të shqetësuar me identitetin modern, gjithnjë e më evropian të Ukrainës, thotë Ivan.

“Politika tashmë po e pengonte këtë trashëgimi kulturore të integrohej në kontekstin artistik të Ukrainës,” thotë ai.

Një mozaik që paraqet tre të rinj të fortë

Pra, në mënyrë të pashmangshme, kur erdhi lufta, edhe kultura e gjeti veten të luftuar.

Më 28 prill, këshilli i qytetit të Mariupolit denoncoi vjedhjen e pretenduar nga Rusia të më shumë se 2,000 ekspozitave nga muzetë e qytetit, duke përfshirë ikona antike, një rrotull të Torës së shkruar me dorë dhe më shumë se 200 medalje.

Drejtoresha e Muzeut të Historisë Lokale të Mariupolit, Natalia Kapustnikova, i tha më vonë gazetës ruse Izvestia se ajo u kishte dorëzuar personalisht rusëve piktura nga Ivan Aivazovsky dhe Arkhip Kuindzhi dhe pretendoi se “nacionalistët” ukrainas kishin djegur 95% të ekspozitave të muzeut.

Ajo nuk ishte e vetmja zyrtare vendase që ushqente ndjenja pro-ruse. Më 9 prill, prokurori i përgjithshëm i Ukrainës akuzoi një anëtar të këshillit të qytetit të Mariupolit, Kostyantyn Ivashchenko, për tradhti, pasi ai u shpall kryetar bashkie nga separatistët pro-rusë në Donetsk.

Partia pro-ruse e Ivashchenkos ishte mbështetur mirë në zgjedhjet e fundit të qytetit, duke u renditur e dyta, ndërsa partia e Presidentit Volodymyr Zelensky zuri vendin e pestë.

Në një sondazh të kryer pak përpara zgjedhjeve nga Qendra për Treguesit Socialë me bazë në Kiev, pothuajse gjysma e popullsisë së qytetit e identifikoi veten si “ruse”, megjithëse 80% e përshkruan veten gjithashtu si “ukrainas”.

Më e dukshme, ndoshta, më pak se 20% u vetëidentifikuan si “evropianë”, ndërsa më shumë se 50% thanë se ishin “sovjetikë”.

Maria thotë se pas pushtimit ajo filloi të urrente gjithçka ruse

Nataliia, babai i së cilës është rus, thotë se i kërkoi falje burrit të saj kur filloi bombardimi. “Më vinte turp që isha rus”.

Marija, inxhiniere, thotë se para luftës gjuha e saj e parë ishte rusishtja, por kur filloi bombardimi “Fillova të urreja gjithçka ruse – gjuhën, filmat, objektet”.

Identiteti kompleks i Mariupolit nuk është aspak unik në Ukrainën e sotme, një vend që formoi një pjesë integrale të Bashkimit Sovjetik deri në rënien e komunizmit në fund të viteve 1980. Dhe është e dyshimtë që ndonjë nga ata që e përshkruan veten si “rus” ose “sovjetik” donte të shihte qytetin e tyre të shkatërruar në një përpjekje të dhunshme për ta tërhequr atë përsëri në orbitën e Moskës.

Ironikisht, kur erdhi momenti për të mbrojtur qytetin nga pushtuesit rusë, ishte një pjesë tjetër e trashëgimisë sovjetike të Mariupolit që luajti një rol pothuajse ikonik.

Kjo trashëgimi, e varrosur thellë nën tokë, është labirinti i bunkerëve nën punimet e tjera të çelikut të Mariupolit, Azovstal, të ndërtuara nga autoritetet sovjetike gjatë Luftës së Ftohtë.

36 strehëzat e bombave siguruan vend për më shumë se 12,000 njerëz. Pas pavarësisë në vitin 1991, askush nuk mendoi aq shumë për ta. Por më pas filluan luftimet në vitin 2014.

“Ne filluam të mendonim se çfarë do të bënim nëse luftimet përhapeshin më tej në qytet,” thotë Enver Tskitishvili, drejtori i përgjithshëm i Azovstal.

Trajnimi për përdorimin e bunkerëve dhe tuneleve lidhëse të tyre vazhdoi çdo ditë për vite me radhë.

Në fillim të shkurtit, ndërsa frika nga ripërtëritja e konfliktit u bë më e madhe, përgatitjet u hodhën në shpejtësi. Ushqimi dhe uji u sollën një javë para pushtimit të Rusisë.

Zyrtarët e uzinës e dinin se strehëzat e bombave do të pushtoheshin së shpejti, por nuk e kishin idenë se Azovstal, i rrethuar me ujë nga tre anët, do të bëhej skena e qëndrimit të fundit të Mariupolit.

Me kalimin e ditëve, lufta iu afrua gjithnjë e më shumë banesës së Ivan Stanislavsky. Ekskursionet në kërkim të ushqimit, madje edhe në dyqanin aty pranë Dzerkalnyy, vetëm 400 metra lart rrugës, ishin gjithnjë e më të rrezikshme. Ndonjëherë, një ekip ukrainas mortajash arrinte me kamion, qëllonte disa fishekë dhe largohej përpara përgjigjes së pashmangshme ruse.

Kishte pak komunikim mes civilëve dhe ushtarëve.

Një ditë, një tank nga Regjimenti Azov mbërriti afër Dzerkalnyy, duke i dërguar vendasit të vrapojnë, nga frika e një beteje të afërt. Regjimenti u shfaq në vitin 2014 si një milici vullnetare shumë efektive me përkatësi të ekstremit të djathtë dhe, në disa raste, neo-naziste, përpara se të përfshihej në Gardën Kombëtare të Ukrainës.

Vladimir Putin po përpiqet të “de-nazifikojë” Ukrainën. Autoritetet ukrainase thonë se origjina e regjimentit i përket së shkuarës dhe theksojnë se partitë e ekstremit të djathtë kanë pasur shumë pak sukses zgjedhor.

Në ditarin e tij, Ivan i përshkruan anëtarët që ai njeh si një shumëllojshmëri e larmishme e vendasve të Mariupolit – motoçiklistë, avokatë, huliganë futbolli dhe një aktor amator – të nxitur jo nga ideologjia, por nga një urrejtje e ashpër ndaj atyre që po përpiqeshin të shkatërronin jetën e tyre.

“Së bashku ata formuan një batalion ‘nazist’ dhe frikësuan të gjithë ushtrinë ruse,” shkruan ai.

Frikësuese dhe efektive, por jo e mjaftueshme, përfundimisht, për të frenuar valën ruse.

Ndërsa mbrojtësit e qytetit luftuan betejën e tyre të humbur, Ivan dëgjoi zëra në bodrumin e tij që filluan të mallkonin Presidentin Zelensky për lënien e Mariupolit në duart e veta.

Presidenti Volodymyr Zelensky (L) dhe fëmijët luajnë në një shatërvan gjatë vizitës së tij të parë zyrtare në Mariupol më 15 qershor 2019

Me gjithë lavdërimet e grumbulluara për mbrojtësit e qytetit, ishte e qartë që në fillim se Mariupol nuk ishte prioriteti kryesor i qeverisë. Përballë kërcënimeve ruse në një sërë frontesh, qeveria Zelensky zgjodhi të sigurojë kryeqytetin, duke penguar atë që ishte ndoshta prioriteti kryesor i Vladimir Putinit.

Në fund të fundit, kjo nënkuptonte lënien e forcave ruse të arrinin një tjetër nga synimet e tyre të paraluftës: krijimin e një korridori tokësor midis Krimesë – të aneksuar nga Moska në 2014 – dhe separatistëve në Donbas.

Por për ata të bllokuar në qytet, duke luftuar ose thjesht duke u përpjekur të mbijetojnë, ishte një pilulë e hidhur.

“Disa thonë se Mariupolit iu dha statusi i një qyteti hero,” shkroi Ivan në ditarin e tij më 13 mars.

“Duket se çmimi do të jetë pas vdekjes”.

Foto e Ivanit të brendësisë së kullës së ujit

Deri tani, Ivan nuk mund të duronte më. Jashtë supermarketit Dzerkalnyy, ai pa kufoma të grumbulluara mjeshtërisht nën një mur. Njerëzit që dikur rrinin në radhë për ushqim, tani ishin në “radhën e të vdekurve”, duke pritur për t’u varrosur.

Kështu, më 15 mars, Ivan bashkoi katër anëtarë të familjes dhe macen e tij në Skoda Fabia-n e tij të padëmtuar mrekullisht dhe u bashkua me një kolonë për udhëtimin e ndërlikuar në veri-perëndim për në Zaporizhzhia të kontrolluar nga qeveria.

Në një pikë vëzhgimi në Rrugën Markelova duke parë nga porti dhe plazhi, Ivan i lejoi vetes një moment të shkurtër reflektimi.

“Në kokën time po i them lamtumirë këtij vendi”, shkruan ai në ditarin e tij. “Kam një ndjenjë që nuk do të kthehemi më këtu”.

Një ditë më vonë, Marija dhe pesë të afërm u larguan gjithashtu me makinë, duke mbajtur vetëm sende personale dhe qenin e familjes. Ndërsa dolën nga Mariupol, kolona e tyre u sulmua dhe makinat duhej të përshpejtonin jashtë rrezikut, u nisën fillimisht në Zaporizhzhia, më pas në Dnipro.

Të nesërmen, Nataliia dhe Andreii u larguan, pasi një fqinj u ofroi atyre një hapësirë ​​në makinën e tij. Çifti përfundimisht arriti në qytetin e Khmelnytskyi ku ata kanë shitur koleksionin e monedhave të familjes për të mbijetuar.

Në të njëjtën kolonë, Jevhen udhëtoi me gruan e tij dhe dy të afërm të tjerë. Ai është tani në Dnipro, duke ndihmuar banorët e tjerë që ikën nga Mariupol dhe duke u përpjekur të arrijë ata që kanë mbetur.

Blloku i apartamenteve ku jetonte Ivani është shkatërruar

Volodymyr, ndihmësmjeku, qëndroi në Mariupol për aq kohë sa mundi, për t’u kujdesur për nënën e tij të moshuar. Por e privuar nga ushqimi dhe ilaçet speciale, ajo vdiq. Më pas ai u largua nga qyteti më 21 prill dhe po punon vullnetar në një spital në Dnipro.

“Ka mijëra e mijëra familje si e imja”, thotë ai. “Sa njerëz kanë vdekur? Sa familje kanë humbur?”

Dy muaj pas arratisjes, Ivan është ende duke parë grahmat e vdekjes së Mariupol nga siguria relative e Lviv.

Në epilogun prekës të ditarit të tij, ai shkruan për rikthime, mesazhe SMS për vdekje ose arratisje me fat dhe telefonata që mbeten pa përgjigje.

“Abonenti është jashtë rrezes.” (Marrë nga BBC)