Në hyrje të Universitetit Kombëtar Taras Shevchenko në Kiev, një reliev bronzi i fytyrës së Mykhailo Hrushevsky vështron nga portiku i lyer me të kuqe, shkruan The Guardian. Një historian nga arsimimi dhe një figurë kyçe në ringjalljen kombëtare të Ukrainës në fillim të shekullit të 20-të, Hrushevsky shërbeu për një kohë të shkurtër si kreu i Radës revolucionare të Ukrainës, ose parlamenti, në 1918.

Taras Pshenychnyi, zëvendësdekani i departamentit të historisë, ndalon për të ekzaminuar imazhin e paraardhësit të tij të shquar dhe për të reflektuar mbi kohërat e jashtëzakonshme që po përjeton universiteti që nga pushtimi rus.

Dekani i historisë dhe pesë profesorë të tjerë nga departamenti i tij po shërbejnë në ushtri, thotë ai, së bashku me 15 studentë, njëri prej të cilëve është vrarë në luftime.

Por për njerëz si Pshenychnyi, një betejë tjetër, më e hollë, po zhvillohet larg shkëmbimeve të artilerisë në vijën e frontit. Është një luftë e hidhur kujtese mes dy versioneve të së kaluarës së Ukrainës dhe marrëdhënies së saj me Rusinë, pjesë e së cilës Ukraina ishte për shekuj me radhë derisa fitoi pavarësinë në vitin 1991 kur Bashkimi Sovjetik u shemb.

Nga njëra anë, siç shkruan Mark Galeotti në librin e tij të fundit “A Short History of Russia” (Një histori e shkurtër e Rusisë) , është një version “i prerë dhe i qepur” i historisë i promovuar nga Vladimir Putin. Galeotti e përshkruan presidentin rus si “duke e konsideruar veten në mënyrë të pamatur një historian amator të njohur” i cili e ka përdorur historinë si për të justifikuar luftën e tij kundër Ukrainës dhe për të bërë “planet e tij të betejës në bazë të keqkuptimit të tij”.

Putin ka argumentuar se Ukraina nuk ka përvojë të “shtetësisë së vërtetë” jashtë BRSS dhe se, duke kërkuar të braktisë trashëgiminë e saj sovjetike, ajo ka delegjitimuar veten.

“Doni të dekomunizonit”, kërcënoi Putini Ukrainën para luftës. “Ne do t’ju tregojmë se çfarë do të thotë në të vërtetë dekomunistizimi.”

Duke i bërë jehonë dhe përforcuar një pikëpamje të historisë të mbajtur nga elitat ruse që nga bolshevikët dhe më parë, versioni i Putinit e sheh Ukrainën si një vend jo të duhur dhe ukrainishten si një gjuhë jo të vërtetë; përkundrazi, është një vend për të cilin duhet luftuar, dominuar dhe plaçkitur periodikisht.

E gjithë kjo ka kërkuar që ukrainasit të ndjekin Hrushevsky dhe të promovojnë historinë e tyre. “Rusia e përdor historinë si armë,” thotë Pshenychnyi, i cili shkroi tezën e tij të doktoraturës mbi urinë shkatërruese – Holodomor – që Stalini krijoi në Ukrainë në fillim të viteve 1930, e cila mori jetën e më shumë se 3 milionë njerëzve dhe vetë u shtyp nga Historia sovjetike.

“E ka bërë edhe më parë. Kjo është arsyeja pse konflikti po ndodh tani: sepse Rusia ka vjedhur dhe keqinterpretuar historinë e Ukrainës.

Dhe është një histori që, të paktën në shekullin e kaluar, është plot me jehona të zymta. Pshenychnyi vë në dukje vjedhjet ruse të drithit të sotëm si përsëritje të monopolizimit bolshevik dhe më pas stalinist të drithit të Ukrainës që çoi dy herë në zi buke. Ai tregon për shtypjen e kulturës ukrainase. Dhe ndaj persekutimeve vdekjeprurëse për përdorimin e gjuhës dhe simboleve ukrainase.

“Manipulimi i historisë i (Putinit) ka krijuar një hapësirë ​​të rreme në Rusi për të lejuar perceptimin e Ukrainës si diçka si një shtet nazist,” thotë ai. Ai i referohet një prej pikave kryesore të bisedës së Kremlinit: se “operacioni i tij special ushtarak” kërkohet për të “denazifikuar” Ukrainën.

Dhe në mes të një konflikti brutal dhe pushtimit shtypës, “lufta e kujtesës” e Ukrainës nuk është thjesht akademike. Disa muze, duke përfshirë një në Kharkiv që festonte filozofin e shekullit të 18-të, Hryhorii Skovoroda, janë shkatërruar dhe librat e historisë ruse po imponohen në rajonet e pushtuara.

“Detyra jonë kryesore është lufta kundër narrativës pseudohistorike ruse,” thotë Pshenychnyi. “Por një detyrë e dytë është krijimi i një hapësire të re historike të pastruar nga narrativat ruse, sepse që nga 24 shkurti (kur Rusia nisi pushtimin e saj), ka pasur një ndryshim të përgjithshëm të perceptimit kombëtar.

“Tani studentët e mi duan të dinë për historinë e Bashkimit Sovjetik, për totalitarizmin. Një nga kurset që unë jap ka të bëjë me mbrojtjen e trashëgimisë kulturore të Ukrainës.”

Për disa, megjithatë, dëshira për të riformuluar historinë është më populiste dhe e mprehtë: në një prirje që ka qenë e dukshme që nga pavarësia në 1991, ata e shohin rikthimin e historisë së Ukrainës në terma më të qartë nacionalistë.

Në restorantin e tij me temë kozake, Valery Galan, themeluesi i Muzeut të Themelimit të Shtetit të Ukrainës, ka shenja që këmbëngulin për klientët dhe stafin: “Ne flasim ukrainisht. Gjuha ka rëndësi.”

Putini e di që po gënjen. Por ai mendon se të gjithë gënjejnë dhe nuk ka të vërtetë.

 Yaroslav Hrytsak, një historian amator që pranon se e admiron Stepan Bandera – kreu i Organizatës së Nacionalistëve ukrainas, i cili bashkëpunoi me me nazistët gjatë Luftës së Dytë Botërore, i cili u vra nga agjentët e KGB-së në Gjermani në vitin 1959 – ai e sheh instrumentalizimin e historisë në terma më brutale.

“Shpresa ime është që pas këtij agresioni të tmerrshëm, njerëzit të hapin sytë. Muzetë janë armë kundër historisë së rreme. Historia nuk është si pushka që e gjuan vetëm një herë. Është një armë që zgjat për dekada.

“Ka ende një pjesë të caktuar të shoqërisë sonë – rusë etnikë ose ata që e mbështetën Rusinë – të cilët duhet të ishin arsimuar më shpejt.

Galan, i cili shërbeu si oficer në Forcat e Armatosura Sovjetike, ka një projekt të ri: një seri muzeumesh dhe ekspozitash që përkujtojnë luftën aktuale. Ai më çon në një dhomë të pasme ku po mbledh artefakte për këtë sipërmarrje të re, duke përfshirë një raketë antitank të harxhuar Javelin.

“Gjuha jonë ishte e ndaluar. Kozakët tanë u dërguan në Siberi. Ne duhet t’u tregojmë njerëzve arritjet tona. Si, që nga Hordhia e Artë (periudha e sundimit Mongol deri në vitin 1502), ne kemi qëndruar si një tampon për Evropën.”

Për Yaroslav Hrytsak, një historian në Universitetin Katolik në Lviv, praktika e historisë gjatë një lufte për mbijetesë kombëtare është më pak demagogjike: “Unë do të thosha se funksioni kryesor i historianit tani është të sigurojë stabilitet dhe siguri se Ukraina ka legjitime pretendon dhe është i detyruar të fitojë.

“Historia shërben për një funksion terapeutik. Qëllimi kryesor i Putinit është të krijojë kaos dhe konfuzion. Ai përdor historinë. Të kundërsulmosh është të rivendosësh historinë reale. Puna është se Putini e di se po gënjen. Por ai mendon se të gjithë gënjejnë dhe nuk ka të vërtetë. Por ekziston një gjë e tillë si e vërteta historike. Kam kaluar gjysmën e jetës sime nën Bashkimin Sovjetik. Ajo që është e rëndësishme të mbahet mend është shtrirja e amnezisë historike të imponuar në Ukrainë.

“Nuk kisha asnjë ide për Holodomorin sepse ishte fshirë. Holokausti u nënvlerësua për të sugjeruar se hebrenjtë sovjetikë u vranë jo sepse ishin hebrenj, por sepse ishin qytetarë sovjetikë. Dhe ndërsa historia trajtohej ndryshe në republika të ndryshme sovjetike, shtypja e historisë ishte ekstreme në Ukrainë.

“Ukraina dhe Rusia kanë dy strategji krejtësisht të ndryshme nga e kaluara. Për Rusinë, ka të bëjë me bërjen e Rusisë përsëri të madhe, dhe ajo po e bën këtë duke iu kthyer historisë. Unë kam një mik që është një intelektual liberal rus. Ai thotë se Rusia është si një SUV që lëviz në rrugë të papastër. Xhami i përparmë është i mbuluar me baltë, kështu që gjithçka që mund të shihet është se çfarë është në pamjen e pasme.

“Pikëpamja e Ukrainës për historinë është e ndryshme. Ajo dëshiron të lërë pas të kaluarën – ku nuk ka asgjë tjetër veç vuajtjes së madhe, luftës dhe revolucionit. Për Ukrainën, historia nuk ka nevojë të kthehet më pas.” (Sipas The Guardian)