Hungaria publikoi të mërkurën dosjet e policisë sekrete të epokës komuniste, duke identifikuar dhjetëra mijëra ish-informatorë në një llogari të gjatë të vonuar me të kaluarën represive të vendit, e udhëhequr nga kryeministri Peter Magyar.

Një bazë e të dhënave e digjitalizuar dhe e kërkueshme mbi informatorët u bë e disponueshme të mërkurën në mëngjes.

Që nga tranzicioni demokratik i Hungarisë në vitin 1990, përpjekjet për të hapur arkivat e epokës komuniste janë ndaluar vazhdimisht, me kritikët që fajësojnë ngurrimin e qeverive të njëpasnjëshme për të përfshirë figura publike nga i gjithë spektri politik.

Magyar, i cili rrëzoi paraardhësin e tij Viktor Orban në prill me premtimin e “ndryshimit të regjimit”, shtyu përpara në shtator një projektligj për t’i dhënë publikut akses të pakufizuar në dosjet për herë të parë.

“Pas 36 vitesh, po përmbushim më në fund atë që dikur ishte një nga premtimet kryesore të ndryshimit të regjimit të vitit 1990 – një premtim që më vonë u mohua dhe u gënjeua,” tha Magyar në një konferencë për media në arkivat e sigurisë së shtetit.

“Për dekada, kufizimet në aksesin publik kanë krijuar mundësi për histeri politike, shantazh, ushtrim presioni dhe heshtje,” tha ai.

Një bazë e të dhënave e digjitalizuar dhe e kërkueshme, që përmban emra dhe të dhëna lidhur me rreth 50.000-60.000 ish-informatorë, u publikua në internet në orën 10:00 të mëngjesit.

Para publikimit, kishte thashetheme se Orban ishte informator – por emri i tij nuk u shfaq në arkiva.

Disa figura publike, përfshirë politikanë, anëtarë të klerit dhe personalitete televizive, u shfaqën në dosje.

Megjithatë, Bendeguz Gergo Cseh, drejtuesi i arkivit, tha se një “pjesë e madhe” e informatorëve ishin ndoshta “njerëz që nuk lanë gjurmë në jetën publike kombëtare”.

Qeveria do të krijojë linja telefonike që ofrojnë mbështetje emocionale dhe këshillim për ata që preken nga zbulimet.

“Pas zbulimit të sotëm, shumë familje do të përballen me informacione që janë të vështira për t’u mbajtur,” tha Magyar, duke u kërkuar njerëzve që ta trajtojnë zbulimin me “dinjitet dhe humanizëm”.

Një grup i dytë dosjesh, që jep më shumë detaje për rreth 9.000 prej informatorëve, do të publikohet në shkurt.

Disa informacione personale, përfshirë detaje mbi orientimin seksual të individëve, do të redaktohen.

Hungaria ishte nën sundimin e një partie të vetme komuniste midis viteve 1949 dhe 1989, që shtypte mospajtimin.

Ashtu si në Gjermaninë Lindore dhe pjesë të tjera të Bllokut Lindor të udhëhequr nga Sovjetikët gjatë Luftës së Ftohtë, autoritetet përdorën një rrjet të gjerë informatorësh për të monitoruar ndjenjat publike.

Individët, shpesh të rekrutuar përmes detyrimit, u ngarkuan të raportonin mbi kolegë, miq dhe madje edhe të afërm për shenja të pabesnikërisë ndaj regjimit.

Policia sekrete punësoi gjithsej 150.000 informatorë gjatë katër dekadave, sipas vlerësimeve nga arkivat e sigurisë së shtetit, por dosjet kanë mbijetuar vetëm për rreth një të tretën e tyre.

Shumë dosje mendohet se u shkatërruan gjatë kryengritjes anti-sovjetike të vitit 1956, ose u fshehën gjatë muajve të tranzicionit paqësor drejt demokracisë në 1989-1990.

“Një pjesë e rëndësishme e dosjeve nga fundi i viteve 1970 dhe 1980 janë të paplota, kryesisht sepse këto ishin ende dosje aktive” në kohën e ndryshimit të regjimit”, tha Cseh.

Debatet mbi hapjen e arkivave kanë ndjekur politikën hungareze që nga rënia e komunizmit.

Në vitin 2002, javë pasi u bë kryeministër, politikanit socialist Peter Medgyessy iu shfaq një skandal pasi u zbulua se ai kishte punuar si agjent sekret i epokës komuniste.

Rasti nxiti thirrje të reja për transparencë, dhe parlamenti miratoi një ligj në vitin 2003 që u lejonte individëve të monitoruar të mësonin se kush kishte raportuar për ta.

Aksesi më i gjerë, megjithatë, mbeti i kufizuar për kërkuesit, të cilët duhej të merrnin leje nga arkivat e sigurisë së shtetit deri në reformën e fundit.

Historiani Laszlo Eorsi nga Fondacioni i Institutit 1956 i tha AFP se publikimi ishte “më mirë vonë se kurrë”.

“Po marrim akses në shumë më shumë informacion se më parë për atë se kush kanë rekrutuar autoritetet dhe si funksiononte aparati i sigurisë në atë kohë,” tha ai.

Por historianët kanë paralajmëruar që të mos gjykohet askush vetëm sepse emri i tyre është në listën e informatorëve.

“Unë di disa shembuj kur dikush u rekrutua, por nuk bëri raport, madje mori një rrezik të madh duke u kthyer kundër autoriteteve. Disa madje mund të konsiderohen heronj të vërtetë,” theksoi Eorsi.

/rtsh.al/