Dyzet vjet pas katastrofës së Çernobilit, zona e përjashtimit është bërë një nga strehët më të çuditshme të jetës së egër në botë. Kafshët, nga krimbat dhe bretkosat te qentë, po lulëzojnë në zonë, pavarësisht niveleve të larta të rrezatimit. Por ujqërit po ia dalin veçanërisht mirë.

Popullatat e ujqërve gri tani raportohen të jenë shtatë herë më të larta se para aksidentit, kryesisht sepse njerëzit u larguan (duke marrë me vete bujqësinë, gjuetinë, rrugët dhe zhvillimin). Edhe me një luftë në shkallë të plotë që shpërthen rreth qytetit të braktisur, ujqërit duket se ia dalin më mirë kur nuk ka njerëz përreth. Por bëhet edhe më interesante.

Sipas hulumtimeve të fundit, ata madje po zhvillojnë ndryshime gjenetike që i bëjnë ata më rezistentë ndaj kancerit.

Shpërthimi Bërthamor dhe Ujqërit

Para shpërthimit, qyteti i Pripiatit ishte një peizazh klasik sovjetik: ferma, rrugë, pylltari, industri, bagëti, makineri. Jeta e egër ishte nën presion dhe ujqërit shpesh qëlloheshin menjëherë. Pas shpërthimit të Njësisë 4 të Reaktorit më 26 prill 1986, materiali radioaktiv u përhap; së pari në të gjithë qytetin, pastaj në të gjithë Evropën. Pishat pranë uzinës thithën aq shumë rrezatim saqë u thanë dhe morën një ngjyrë fantazme ndryshku, duke marrë emrin “Pylli i Kuq”. Më shumë se 300,000 njerëz u evakuuan përfundimisht nga rajoni më i gjerë. Peizazhi u zbraz dhe njerëzit u larguan, duke marrë me vete të gjithë aktivitetin. Pastaj, erdhën ujqërit.

Rajoni nuk ka qenë kurrë diçka si një Eden. Ai mbetet i ndotur rëndë nga rrezatimi, dhe vetë reaktori është një problem i mbështjellë brenda një problemi tjetër: fillimisht i mbyllur në sarkofagun e vjetër, pastaj i mbuluar nga harku gjigant i “Mbulesës së re të Sigurisë”, e cila tani është dëmtuar pas një sulmi me dron rus në shkurt 2025. Kostot e riparimit vlerësohen aktualisht rreth 500 milionë euro. Por, pavarësisht të gjithave, jeta e egër lulëzon.

Drerët, kaprojtë, lepujt, derrat e egër, rrëqebulli, kuajt dhe madje edhe arinjtë janë kthyer ose janë zgjeruar gjithashtu. Pavarësisht të gjitha fatkeqësive, fakti që njerëzit janë larguar mjafton për ta bërë Çernobilin një vend të sigurt.

“Popullatat e ujqërve janë shtatë herë më të larta se sa ishin para aksidentit, sepse ka më pak presion njerëzor”, tha Jim Smith, një shkencëtar mjedisor në Universitetin e Portsmouth, i cili ka studiuar rajonin për më shumë se 30 vjet, për The Guardian.

“Ekosistemi në zonën e përjashtimit është shumë më i mirë se sa ishte para aksidentit”, tha Smith. “Ka qenë një demonstrim shumë i fuqishëm i ndikimit relativ të aksidentit më të keq bërthamor në botë, i cili nuk është aq i madh, dhe ndikimit të banimit njerëzor, i cili është shkatërrues.”

Përshtatja ndaj rrezatimit

Mësimi i pakëndshëm i kësaj historie nuk është se rrezatimi ndihmoi jetën e egër. Është se largimi i njerëzve ndihmoi edhe më shumë disa kafshë të egra. Por ka një histori tjetër në lidhje me përshtatjen. Hulumtuesit e udhëhequr nga biologët evolucionarë Cara Love dhe Shane Campbell-Staton studiuan ujqërit duke përdorur qafore GPS që gjithashtu regjistruan ekspozimin ndaj rrezatimit.

U vlerësua se ujqërit thithnin më shumë se gjashtë herë limitin ligjor të sigurisë të cituar për një punëtor mesatar njerëzor. Megjithatë, popullata nuk është shembur. Në vend të kësaj, ata duket se po përshtaten me rrezatimin. Analizat e gjakut dhe gjenetikës zbuluan 3,180 gjene që silleshin ndryshe tek ujqërit e Çernobilit krahasuar me popullatat referuese, duke përfshirë ujqërit nga Yellowstone dhe rajonet më pak të kontaminuara aty pranë.

Shumë nga këto ndryshime u grumbulluan rreth funksionit imunitar dhe rrugëve të lidhura me kancerin. Ekipi gjithashtu identifikoi 23 gjene të lidhura me kancerin që spikatën. Një gjen në veçanti, PTPN6, u theksua në raport si një shënues i mundshëm i lidhur me rezistencën ndaj kancerit. Kjo nuk do të thotë që ujqërit janë imunë ndaj kancerit ose se nuk u intereson rrezatimi. Përkundrazi, kjo do të thotë që biologjia e tyre mund të jetë duke treguar shenja përzgjedhjeje nën presion: ujqërit që janë më të aftë të menaxhojnë dëmtimin e ADN-së, inflamacionin ose formimin e hershëm të tumorit mund të kenë më shumë gjasa të mbijetojnë dhe të riprodhohen.

Kjo gjithashtu nuk duket se po ndodh për të gjitha speciet në rajon. Për speciet e tjera (veçanërisht ato më të vogla), historia mund të jetë shumë më pak optimiste. Studimet tregojnë riprodhim të reduktuar dhe stres biologjik tek zogjtë si dallëndyshe e zakonshme dhe një tjetër lloj, duke përfshirë anomalitë e spermës, stresin oksidativ dhe nivelet e reduktuara të antioksidantëve. Kërkime të tjera kanë raportuar rënie të numrit të insekteve, jovertebrorëve të tokës dhe të shpendëve në zonat më të ndotura.

Mësime të vështira

Në fund, këtu nuk ka vetëm një histori. Ka disa histori që mbivendosen mbi njëra-tjetrën, të shkruara në shkallë të ndryshme.

Aksidenti më i rëndë bërthamor në botë krijoi një peizazh që mbetet i ndotur me cezium-137 dhe radionuklide të tjera. Reaktori i dëmtuar ende përmban materiale të rrezikshme radioaktive. Tani, lufta ka shtuar një tjetër rrezik. Zona është sërish e cenueshme, këtë herë për shkak të konfliktit ushtarak. Një sulm me dron në vitin 2025 shpoi strukturën mbrojtëse mbi Reaktorin Nr. 4, ndërsa autoritetet thanë se nivelet e rrezatimit nuk u rritën, por riparimet janë urgjente.

Megjithatë, pavarësisht gjithë kësaj, disa specie të jetës së egër po lulëzojnë.

Ky peizazh i ndotur, të paktën për disa specie, duket më i favorshëm se presionet e përditshme të qytetërimit njerëzor. Rajoni është kthyer në një eksperiment të madh natyror që ofron mësime të vlefshme për ruajtjen e natyrës dhe “ri-gjallërimin” e ekosistemeve. Ujqërit e Çernobilit janë dëshmi se jeta e egër ndonjëherë mund të përballojë shumë më tepër sesa mendonim, ndërsa zogjtë më të vegjël tregojnë se ndotja jonë mjedisore nuk është kurrë pa pasoja të rënda.

Çernobili nuk ka një fund të lumtur, të paktën jo ende. Por ai tregon se edhe përballë katastrofave të mëdha, jeta gjen mënyrën të vazhdojë. Nuk është e rregullt dhe nuk është e pastër, por është një provë e qartë e qëndrueshmërisë.

/rtsh.al/