Vendi ynë ka hedhur një hap të rëndësishëm në rritjen e sigurisë kombëtare dhe përafrimin me standardet ndërkombëtare, duke miratuar ligjin e ri që rregullon kontrollin shtetëror të mallrave ushtarake dhe teknologjive me përdorim të dyfishtë (mallra që mund të përdoren si për qëllime civile ashtu edhe ushtarake).

Ndryshimet e reja, të cilat reflektojnë plotësisht Rregulloren e Bashkimit Evropian (2021/821), nuk fokusohen më vetëm te tregtia e armatimeve tradicionale. Ato fusin në “sitën” e kontrollit shtetëror zhvillimet e fundit teknologjike, duke përfshirë softuerët, transferimet digjitale dhe pajisjet e sofistikuara të përgjimit.

Revolucioni i “eksportit digjital” dhe mbikëqyrja kibernetike

Një nga risitë më të mëdha të këtij ligji është zgjerimi i konceptit të “eksportit”. Tashmë, kalimi i një teknologjie jashtë vendit nuk nënkupton vetëm transportin fizik nëpër dogana. Sipas ligjit të ri, dërgimi i një programi kompjuterik (software) përmes postës elektronike (e-mail), faksit, apo madje edhe një bisede telefonike ku përshkruhet gojarisht teknologjia e ndjeshme, konsiderohet eksport dhe i nënshtrohet kontrollit të rreptë shtetëror.

Për më tepër, ligji prezanton për herë të parë termin “mallra për mbikëqyrje kibernetike”. Këto janë pajisje ose teknologji të projektuara për të përgjuar fshehurazi individët, duke monitoruar apo mbledhur të dhëna nga kompjuterët dhe telefonat. Për të parandaluar përdorimin e tyre nga regjimet autoritare, eksportuesit shqiptarë ose të huaj që operojnë këtu, duhet të pajisen me licencë specifike.

Klauzola “catch-all”, bllokim edhe për mallrat e palistuara

Në një lëvizje për të mbyllur çdo shteg abuzimi, Autoriteti i Kontrollit Shtetëror të Eksporteve (AKSHE) fiton të drejtën të kërkojë licencë ose të bllokojë eksportin edhe për ato mallra që nuk gjenden domosdoshmërisht në listat e ndaluara (klauzola “catch-all”).

Nëse ka dyshime të bazuara se një pajisje civile mund të përdoret për ndërtimin e armëve të shkatërrimit në masë (kimike, biologjike ose bërthamore), ose nëse një pajisje e mbikëqyrjes kibernetike rrezikon të përdoret për “shtypje të brendshme” dhe “shkelje serioze të të drejtave të njeriut” në vendin pritës, shteti shqiptar ka detyrimin ta bllokojë atë. Vetë kompanitë eksportuese ngarkohen me përgjegjësinë për të kryer verifikimet e tyre (due diligence) dhe për të njoftuar autoritetet nëse kanë dyshime mbi blerësin final.

Të drejtat e njeriut dhe stabiliteti rajonal si kusht

Ndryshimet ligjore ripërcaktojnë thellësisht kriteret e vlerësimit të riskut para lëshimit të një licence. Sipas Nenit 12 të ndryshuar, Shqipëria do të refuzojë çdo kërkesë për transferim armësh apo teknologjie nëse bie ndesh me sanksionet apo embargot ndërkombëtare ku vendi ynë është palë; ekziston një rrezik i qartë që pajisjet të përdoren për dhunë me bazë gjinore, shkelje të së drejtës humanitare në konflikte, apo shtypje të popullsisë civile; rrezikohet stabiliteti rajonal, provokohen konflikte të armatosura, ose pajisjet përdoren për agresion ndaj një shteti tjetër; cenohet siguria kombëtare e Shqipërisë dhe trupave të saj aleate.

Transparenca me Bashkimin Evropian

Për të garantuar që Shqipëria nuk do të kthehet në një pikë tranziti apo origjine për tregtinë e paligjshme të teknologjive të ndjeshme, ligji sanksionon një bashkëpunim të ngushtë me Brukselin. AKSHE tashmë do të shkëmbejë rregullisht të dhëna me Komisionin Evropian për licencat e lëshuara, operatorët ekonomikë dhe masat e marra ndaj shkelësve, duke u integruar kështu në rrjetin evropian të sigurisë tregtare.

/rtsh.al/