Shërbimi Federal i Inteligjencës Zvicerane ka marrë një vendim historik që pritet t’i japë fund njërës prej teorive më të mëdha të konspiracionit të pasluftës. Autoritetet në Bernë kanë konfirmuar se do të hapin më në fund dosjet e vulosura prej dekadash mbi mjekun famëkeq nazist të kampit të Aushvicit, Josef Mengele. Ky vendim vjen pas një beteje të gjatë dhe të kushtueshme ligjore të ndërmarrë nga historianët, të cilët prej vitesh kërkojnë të zbardhin të vërtetën mbi tranzitin dhe qëndrimin e mundshëm të kriminelit të luftës në territorin zviceran.

Kush ishte “Engjëlli i Vdekjes”?

Josef Mengele shërbeu si mjek në radhët e Waffen SS të Gjermanisë hitleriane. I dërguar në kampin e shfarosjes në Aushvic, në Poloninë e pushtuar, ai u bë tmerri i të burgosurve duke përzgjedhur personalisht rreth 1.1 milion njerëz – përfshirë një milion hebrenj – për t’i dërguar drejt dhomave të gazit. I njohur me nofkën rrëqethëse “Engjëlli i Vdekjes”, Mengele kreu gjithashtu eksperimente mjekësore sadiste mbi fëmijët dhe binjakët përpara se t’i çonte ata drejt fatalitetit.

Pas rënies së regjimit nazist, ai ndryshoi uniformën dhe emrin. Me një identitet të rremë, Mengele arriti të siguronte dokumente udhëtimi të Kryqit të Kuq në konsullatën zvicerane në Gjenova të Italisë, duke ikur drejt Amerikës së Jugut; një veprim për të cilin organizata humanitare më vonë kërkoi falje publike.

Gjurmët zvicerane, apartamenti mistik në Zyrih

Edhe pse zyrtarisht u vendos në Amerikën e Jugut në vitin 1949, dokumentet vërtetojnë se në vitin 1956 Mengele kaloi pushimet për ski në Alpet Zvicerane me djalin e tij, Rolf. Megjithatë, dyshimet e historianëve përqendrohen në një periudhë më të vonshme, specifikisht pas vitit 1959, kur ndaj tij u lëshua një urdhër-arresti ndërkombëtar.

Historiania zvicerane Regula Bochsler zbuloi se në qershor të vitit 1961, shërbimi austriak i inteligjencës kishte paralajmëruar zviceranët se Mengele po udhëtonte me emër të rremë dhe mund të ndodhej në Zvicër. Në të njëjtën kohë, bashkëshortja e Mengeles kishte marrë me qira një apartament modest në Zyrih, pranë aeroportit ndërkombëtar, dhe kishte aplikuar për leje qëndrimi të përhershme.

Dosjet e policisë së Zyrihut, të cilat Bochsler arriti t’i studiojë, provojnë se në vitin 1961 ky apartament u vu nën vëzhgim. Policia madje kishte konstatuar se znj. Mengele po ngiste automjetin e saj “Volkswagen” e shoqëruar nga një burrë i paidentifikuar. Pyetja që mbetet pa përgjigje është: A ishte ky burrë vetë Josef Mengele?

Konflikti mes sigurisë dhe transparencës

Përpjekjet për të parë dosjet e policisë federale, që do të zbardhnin nëse zviceranët ranë në gjurmët e tij, u bllokuan sistematikisht. Arkivi Federal vendosi që dokumentet të mbeteshin të vulosura deri në vitin 2071, duke cituar arsye të sigurisë kombëtare dhe mbrojtjes së familjes së gjerë.

Në vitin 2025, historiani Gérard Wettstein e dërgoi çështjen në gjykatë, duke mbledhur 18,000 franga zvicerane nga publiku brenda pak ditësh për të mbuluar shpenzimet gjyqësore. Presioni i madh bëri që inteligjenca zvicerane të tërhiqej, duke deklaruar këtë muaj:

“Apeluesit do t’i jepet qasje në dosje, në varësi të kushteve dhe kërkesave që ende nuk janë përcaktuar.”

Megjithatë, komuniteti i historianëve mbetet skeptik për shkallën e transparencës. Sacha Zala, presidente e Shoqërisë Zvicerane për Histori, shprehet e bindur se nuk ka të dhëna relevante për vetë Mengele-n, por dosjet mund të përmbajnë informacione të ndjeshme mbi shërbimet e huaja të inteligjencës, si “Mossadi” i Izraelit, i cili në atë kohë po gjurmonte nazistët në arrati. Sipas saj, mbajtja e fshehtë e tyre thjesht ka ushqyer teoritë e konspiracionit.

Në të njëjtën linjë, historiani Jakob Tanner, i cili shërbeu në Komisionin “Bergier” gjatë viteve ’90 për të hetuar lidhjet e bankave zvicerane me Gjermaninë naziste, thekson:

“Ky sekret zbulon një konflikt të hershëm në Zvicër midis sigurisë kombëtare dhe transparencës historike, ku e para shpesh mbizotëron. Është problem për një shtet demokratik që këto dosje janë ende të mbyllura.”

Tanner shton se prania e Mengeles në vitin 1961 është plotësisht e besueshme. Pas arrestimit të Adolf Eichmann në Argjentinë në vitin 1960 nga Mossadi, shumë nazistë ndjenë se Amerika e Jugut nuk ishte më e sigurt dhe u kthyen përkohësisht në Evropë, ku kishin mbështetje.

Çfarë pritet të zbulohet?

Deri më tani nuk është caktuar asnjë datë se kur do të hapen dosjet. Historianët Wettstein dhe Bochsler ndajnë të njëjtin shqetësim: frikën se dokumentet do të jenë aq shumë të censuruara dhe të nxira sa do të jetë e pamundur të nxirren përfundime të qarta.

Mengele vdiq në Brazil në vitin 1979 dhe u varros nën një emër të rremë, pa u përballur kurrë me drejtësinë. Edhe pse testet e ADN-së në vitin 1992 konfirmuan vdekjen e tij, misteri nëse Zvicra zyrtare i mbylli sytë përpara pranisë së tij në territorin e saj për të shmangur një skandal ndërkombëtar mbetet ende pezull. Dosjet e reja, sado të redaktuara, pritet të ofrojnë të paktën një ide më të qartë mbi këtë kapitull të errët.

/rtsh.al/