Grupi i Ekspertëve të Këshillit të Evropës për veprimet kundër trafikut të qenieve njerëzore (GRETA) ka publikuar raportin për Shqipërinë, ku vlerëson progresin e bërë nga vendi ynë mbi goditjen e rasteve të trafikut dhe uljen e numrit përgjatë viteve 2020-2024.

Por, përpos vlerësimeve mbi progresin e arritur nga autoritetet shqiptare në këtë drejtim, raporti sugjeron një sërë rekomandimesh në funksion të mbrojtjes, mbështetjes dhe drejtësisë mbi viktimat e trafikut të qenieve njerëzore.

Identifikimi i viktimave, ndihma ekonomike e sociale ndaj tyre, e shoqëruar edhe me trajnimin e profesionistëve për t’u ardhur në ndihmë pikërisht këtyre viktimave të trafikut, janë të tjera pika të nënvizuara në raportin e GRETA, si një thirrje për veprim nga autoritetet shqiptare.

Megjithatë, pas tre raundeve të vlerësimit, GRETA arriti në përfundimin se ka boshllëqe të vazhdueshme në fusha të caktuara, të tilla si qasja e viktimave në ndihmë ligjore falas dhe kompensim, ndjekja penale dhe dënimi efektiv i trafikantëve, identifikimi i viktimave të trafikimit për qëllim shfrytëzimi në punë dhe viktimave të huaja të trafikimit të qenieve njerëzore, dhe sigurimi i fondeve të mjaftueshme për ndihmë ndaj viktimave.

Vlerësimet:

Shqipëria ishte ndër vendet e para që ratifikoi Konventën e Këshillit të Evropës për Veprime kundër Trafikimit të Qenieve Njerëzore (“Konventa”) në vitin 2007 dhe ka qenë në grupin e parë të Palëve që janë vlerësuar nga GRETA në çdo raund vlerësimi.

Gjatë viteve, autoritetet shqiptare kanë ndërmarrë një sërë hapash për të zhvilluar kuadrin legjislativ dhe institucional për veprime kundër trafikimit të qenieve njerëzore (THB), si dhe për të forcuar koordinimin midis aktorëve përkatës dhe bashkëpunimit ndërkombëtar. Këto përfshijnë ndryshime në kriminalizimin e trafikimit të qenieve njerëzore dhe miratimin e një dispozite mbi mosndëshkimin e viktimave të trafikimit, zhvillimin e Procedurave Standarde Operative (SOP) për identifikimin dhe referimin e viktimave, dhe krijimin e një njësie policore të specializuar në rastet e trafikimit.

Përveç kësaj, autoritetet kanë miratuar rregullisht plane veprimi kombëtare për të luftuar trafikimin e qenieve njerëzore, dhe anëtarësia e Komitetit Shtetëror për Luftën kundër TB është zgjeruar në mënyrë progresive.

Janë bërë gjithashtu përpjekje për të forcuar bashkëpunimin me OJQ-të.

Statistikat

Greta thekson se Shqipëria mbetet kryesisht një vend origjine për viktimat e trafikimit, por është gjithashtu në një farë mase një vend tranziti dhe destinacioni.

Sa i përket trendeve, statistikat zyrtare për vitet 2020-2024 tregojnë se numri i viktimave të mundshme është rritur (gjithsej 672), ndërsa numri i viktimave të identifikuara zyrtarisht është ulur ndjeshëm (gjithsej 28) krahasuar me periudhën e mëparshme të raportimit.

Për më tepër, përqindja e viktimave fëmijë është rritur (gati 67% e viktimave).

Shumica e viktimave të mundshme dhe/ose të identifikuara zyrtarisht ishin vajza dhe gra shqiptare të trafikuara për qëllime shfrytëzimi seksual.

Lypja e detyruar dhe kriminaliteti i detyruar ishin format e dyta dhe të treta më të shpeshta të shfrytëzimit, që preknin kryesisht djemtë. Një numër i konsiderueshëm viktimash të huaja (52) u identifikuan në vitin 2024.

Numri i viktimave meshkuj dhe viktimave të trafikimit për qëllime shfrytëzimi në punë vazhdon të jetë i ulët (shih Shtojcën I për statistika të hollësishme).

 Shumica e viktimave të mundshme dhe/ose të identifikuara u trafikuan brenda Shqipërisë. Sa i përket trafikimit transnacional të qenieve njerëzore, shqiptarët vazhdojnë të trafikohen në Mbretërinë e Bashkuar, ku ata përbëjnë kombësinë e dytë të viktimave të referuara në Mekanizmin Kombëtar të Referimit të Mbretërisë së Bashkuar, por ata nuk janë më ndër kombësitë kryesore të viktimave të identifikuara në BE.

Nevoja për rritjen e burimeve të shërbimeve të mbrojtjes së fëmijëve

GRETA i nxit autoritetet shqiptare të rrisin burimet e shërbimeve të mbrojtjes së fëmijëve në mënyrë që ato të mund të luajnë një rol efektiv në parandalimin e trafikimit të fëmijëve dhe menaxhimin e rasteve të fëmijëve në rrezik (paragrafi 45);

GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të marrin masa shtesë për të parandaluar trafikimin e fëmijëve dhe të rinjve, duke përfshirë:

– vazhdimin e rritjes së ndërgjegjësimit të fëmijëve, prindërve dhe kujdestarëve për rreziqet e trafikimit të qenieve njerëzore (përfshirë rekrutimin dhe abuzimin përmes internetit/rrjeteve sociale), duke i kushtuar vëmendje të veçantë fëmijëve në situata të cenueshme, duke përfshirë fëmijët që jetojnë dhe dalin nga kujdesi rezidencial, fëmijët romë dhe egjiptianë, fëmijët refugjatë dhe fëmijët e huaj të pashoqëruar ose të ndarë;

– ofrimin e trajnimeve të mëtejshme mbi trafikimin e qenieve njerëzore për zyrtarët e mbrojtjes së fëmijëve dhe profesionistë të tjerë që punojnë me fëmijë, siç janë mësuesit;

– përshpejtimin e deinstitucionalizimit të fëmijëve me qëllim uljen e cenueshmërisë ndaj trafikimit, dhe sigurimin që të gjithë fëmijët e vendosur nën sistemin e mbrojtjes së fëmijëve të kenë qasje në akomodim të sigurt dhe të përshtatshëm.

Adresimi i dimensionit gjinor të trafikimit të qenieve njerëzore

GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të marrin masa shtesë për të adresuar dimensionin gjinor të trafikimit të qenieve njerëzore, duke përfshirë:

– rritjen e ndërgjegjësimit të publikut të gjerë që synon eliminimin e dhunës seksuale dhe dhunës me bazë gjinore, si një masë thelbësore për të parandaluar praktikat e dëmshme që çojnë në trafikimin dhe shfrytëzimin e grave dhe vajzave;

– dekriminalizimin e personave në prostitucion, zhvillimin e programeve të daljes për gratë që dëshirojnë të largohen nga prostitucioni dhe dekurajimin e kërkesës për shërbimet e personave të trafikuar;

– adresimin e rreziqeve të martesës së fëmijëve dhe martesës së detyruar, duke përfshirë ndryshimin e legjislacionit, trajnimin e profesionistëve dhe rritjen e ndërgjegjësimit të publikut të gjerë.

Parandalimi i trafikut ndaj pakicave rome e egjiptiane

GRETA u kërkon autoriteteve shqiptare të bëjnë përpjekje shtesë për të parandaluar trafikimin e qenieve njerëzore të anëtarëve të pakicave rome dhe egjiptiane, duke përfshirë:

– forcimin e punës së ndërgjegjësimit dhe të informimit me romët dhe egjiptianët mbi rreziqet e trafikimit të qenieve njerëzore;

– sigurimin e aksesit në regjistrimin e lindjeve, duke thjeshtuar dokumentet e nevojshme dhe duke rritur ndërgjegjësimin midis pakicave rome dhe egjiptiane mbi rëndësinë e regjistrimit të lindjeve dhe mbi procedurën që duhet ndjekur;

– marrjen e masave shtesë për të përmirësuar përfshirjen e romëve dhe egjiptianëve, duke përfshirë aksesin e tyre në arsim, punësim, strehim, kujdes shëndetësor dhe shërbime sociale;

– përfshirjen e organizatave rome dhe egjiptiane në hartimin dhe zbatimin e politikave dhe masave kundër trafikimit.

Kërkimet mbi cenueshmërinë e personave me aftësi ndryshe ndaj trafikut

GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të kryejnë kërkime mbi cenueshmërinë e personave me aftësi të kufizuara ndaj trafikimit të qenieve njerëzore dhe të zhvillojnë masa parandaluese që synojnë posaçërisht këtë grup. Qasja në shërbimet ekonomike, sociale dhe shëndetësore për personat me aftësi të kufizuara duhet të zhvillohet si një mënyrë për të zvogëluar cenueshmërinë dhe rreziqet e trafikimit të personave me aftësi të kufizuara.

Azilkërkuesit, refugjatët dhe migrantët e parregullt

GRETA i nxit autoritetet shqiptare të marrin masat e duhura për të parandaluar trafikimin e qenieve njerëzore të azilkërkuesve, refugjatëve dhe migrantëve të parregullt, në veçanti duke:

– siguruar që të kryhet një vlerësim i duhur i cenueshmërisë në lidhje me të gjithë të huajt e kapur në kufij ose në territorin shqiptar, si dhe në qendrën e paraburgimit për të huajt, me qëllim identifikimin e cenueshmërive dhe nevojave të tyre individuale;

– forcimin e trajnimit të profesionistëve (veçanërisht oficerëve të Policisë Kufitare dhe Migracionit), Qendrës së Paraburgimit për të Huajt dhe stafit të Drejtorisë së Azilit)

– rritja e mëtejshme e ndërgjegjësimit të azilkërkuesve, refugjatëve dhe migrantëve të parregullt mbi të drejtat e tyre dhe rreziqet e trafikimit të qenieve njerëzore;

– përmirësimi i integrimit social dhe ekonomik të azilkërkuesve dhe refugjatëve, veçanërisht qasja e tyre në arsim, punësim dhe trajnim profesional.

Masat që duhen ndërmarrë

GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të marrin masa për të siguruar që Protokolli me Italinë në lidhje me migracionin nuk e liron Shqipërinë nga detyrimet e saj sipas Konventës, veçanërisht për të parandaluar trafikimin e qenieve njerëzore, si dhe për të identifikuar viktimat e mundshme të trafikimit dhe për t’i referuar ato për ndihmë.

GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të marrin masa për të:

– siguruar që të gjithë punëtorët migrantë të gëzojnë të njëjtat të drejta dhe mbrojtje si punëtorët shqiptarë;

– rritur inspektimet e agjencive private të punësimit (përfshirë ato që veprojnë de facto) dhe në sektorët me rreziqe të larta shfrytëzimi;

– siguruar burime të përshtatshme njerëzore dhe materiale për Inspektoratin Shtetëror të Punës dhe Shërbimeve Sociale në mënyrë që të mund të kryejë inspektime të mjaftueshme pune;

– ofruar trajnime të mëtejshme mbi trafikimin e qenieve njerëzore për inspektorët e punës, stafin e sporteleve të migracionit dhe zyrtarët e tjerë përkatës, me fokus në dobësitë që çojnë në trafikimin e qenieve njerëzore dhe në zbulimin e hershëm të rasteve të trafikimit të qenieve njerëzore për qëllime shfrytëzimi në punë;

-të vendosin marrëveshje për bashkëpunim praktik dhe ndarje të dhënash midis inspektorëve të punës dhe zbatimit të ligjit në mënyrë që të sigurojnë që informacioni personal i punëtorëve, pavarësisht nëse mbledhet gjatë inspektimeve të punës, inspektimeve të përbashkëta, raportimit apo mekanizmave të ankesave, nuk përdoret për qëllime zbatimi të ligjit për imigracionin, por për të trajtuar autorët e veprave penale të trafikimit;

– të rrisin ndërgjegjësimin midis publikut të gjerë, si dhe, në një mënyrë të synuar, midis punëtorëve migrantë, rreth rreziqeve të trafikimit të qenieve njerëzore për qëllime shfrytëzimi në punë, të drejtave të viktimave të trafikimit dhe të drejtave të punëtorëve sipas ligjeve të punës.

Riintegrimi i viktimave të trafikut

Duke mirëpritur përpjekjet e bëra për të adresuar dobësitë e të kthyerve shqiptarë, GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të përforcojnë përpjekjet e tyre parandaluese, në veçanti duke:

– rritur ndërgjegjësimin për rreziqet e trafikimit të të kthyerve shqiptarë dhe duke zhvilluar më tej mundësitë për riintegrimin e tyre social dhe ekonomik në Shqipëri;

– forcuar zbulimin e të kthyerve shqiptarë në rrezik trafikimi, duke përfshirë edhe nga sportelet e migracionit.

Identifikimi i viktimave te trafikut

GRETA u kërkon autoriteteve shqiptare të ndërmarrin hapa të mëtejshëm për të përmirësuar identifikimin e viktimave të trafikimit të qenieve njerëzore, duke përfshirë:

– analizimin e boshllëqeve në zbatimin e Mekanizmit Kombëtar të Referimit dhe Procedurave Standarde të Operimit, veçanërisht në lidhje me numrin e ulët të identifikimeve formale, dhe marrjen e masave për të adresuar këto boshllëqe;

– sigurimin që identifikimi formal i viktimave të trafikimit të mos varet nga gatishmëria e tyre për të bashkëpunuar në procedurat penale;

– rritjen e financimit shtetëror të ofruar për njësitë mobile të OJQ-ve të specializuara dhe sigurimin që ai të jetë i qëndrueshëm;

– forcimin e udhëzimeve, trajnimeve dhe burimeve të profesionistëve përkatës (duke përfshirë oficerët e policisë, inspektorët e punës, oficerët e mbrojtjes së fëmijëve dhe punonjësit socialë) mbi identifikimin e viktimave të trafikimit;

– identifikimin proaktiv të viktimave të trafikimit për qëllime shfrytëzimi në punë, veçanërisht duke rritur inspektimet e paparalajmëruara në sektorët me rrezik të lartë;

identifikimin proaktiv të viktimave të trafikimit midis punëtorëve migrantë, azilkërkuesve, migrantëve të parregullt dhe fëmijëve të huaj të pashoqëruar ose të ndarë;

– sigurimin që të kryhet një vlerësim paraprak i rreziqeve para çdo kthimi ose dëbimi me forcë nga Shqipëria, duke marrë plotësisht parasysh rreziqet e trafikimit ose ritrafikimit pas kthimit, në përputhje me detyrimin e mos-kthimit. Në këtë kontekst, shqyrtimin e plotë të udhëzimit të GRETA-s mbi të drejtën e viktimave të trafikimit dhe personave në rrezik trafikimi për mbrojtje ndërkombëtare.

Ndihma ekonomike e sociale ndaj viktimave

GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të bëjnë përpjekje shtesë për të përmirësuar ndihmën ndaj viktimave dhe përfshirjen ekonomike dhe sociale të viktimave, në veçanti duke:

– siguruar fonde shtetërore të mjaftueshme dhe të qëndrueshme për OJQ-të që ofrojnë masa ndihme dhe akomodim për viktimat e trafikimit;

– përmirësuar aksesin e viktimave në tregun e punës, trajnimin profesional dhe arsimin, nëpërmjet

rritjes së ndërgjegjësimit midis punëdhënësve dhe promovimit të mikro-bizneseve, ndërmarrjeve sociale dhe partneriteteve publik-private;

– ofruar akomodim të përshtatshëm për viktimat meshkuj të trafikimit;

– përmirësuar aksesin në strehim pasi viktimat largohen nga strehëzat, duke përfshirë rritjen e shumës së ndihmës ekonomike.

Trajnimi i profesionistëve

GRETA konsideron se autoritetet shqiptare duhet të forcojnë trajnimin dhe udhëzimet për profesionistët përkatës (në veçanti oficerët e policisë gjyqësore, prokurorët dhe gjyqtarët) mbi mënyrën se si mund të ekzistojë ose të lindë pozicioni vulnerabilitet i viktimave dhe si mund të veprojë abuzimi i tij në kontekstin e trafikimit

/rtsh.al/