Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Irani po lëvizin drejt një marrëveshjeje të mundshme diplomatike që synon përfundimin e konfliktit ushtarak dhe rihapjen e Ngushticës strategjike të Hormuzit. Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, konfirmoi të hënën se negociatat “po ecin mirë”, duke ripërsëritur paralajmërimin se “luftimet do të rifillojnë nëse nuk arrihet një marrëveshje”.

Detajet e drafteve të bisedimeve u bënë të ditura nga dy zyrtarë rajonalë dhe një zyrtar amerikan në kushte anonimiteti. Ndërkohë, një delegacion iranian i kryesuar nga kryetari i parlamentit, Mohammad Bagher Qalibaf, ka udhëtuar drejt Katarit për të vijuar kontaktet diplomatike.

Nga ana e tij, zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme të Iranit, Esmail Baghaei, konfirmoi arritjen e mirëkuptimit për një pjesë të madhe të çështjeve, por specifikoi se “të thuash se kjo do të thotë që një marrëveshje është në prag të nënshkrimit nuk është diçka që dikush mund ta pretendojë”.

Shtylla e parë, përfundimi i luftës dhe kushtet e armëpushimit

Pas 12 javësh nga nisja e luftës midis SHBA-së, Izraelit dhe Iranit – e cila nisi me sulmet ku mbeti i vrarë udhëheqësi suprem Ajatollah Ali Khamenei – Teherani ka kërkuar që çdo traktat të përfshijë ndërprerjen e luftimeve në të gjitha frontet, përfshirë Libanin. Aktualisht në rajon është në fuqi një armëpushim i brishtë i vendosur më 7 prill.

Sipas burimeve rajonale, draft-marrëveshja përfshin:

Përfundimin e luftës midis Izraelit dhe grupit militant Hezbollah.

Një angazhim formal për mosndërhyrje në punët e brendshme të vendeve të rajonit (referencë ndaj mbështetjes iraniane për rebelët Huthi në Jemen, Hamasin në Gaza dhe grupet shiite në Irak).

Pika kryesore e mospajtimit mbetet liria e veprimit ushtarak. Ndërsa Irani e refuzon këtë kusht, zyrtari amerikan deklaroi se marrëveshja “do të garantonte të drejtën e Izraelit për të vepruar kundër kërcënimeve të menjëhershme në vetëmbrojtje”.

Shtylla e dytë, rihapja e Ngushticës së Hormuzit dhe sanksionet

Bllokimi i Ngushticës së Hormuzit, përmes së cilës kalon rreth 20% e naftës botërore, u kthye në një shqetësim parësor global për shkak të bllokimit të qindra anijeve me naftë, gaz natyror dhe plehra kimike.

Mekanizmi hibrid i rihapjes: Sipas zyrtarëve, ngushtica do të rihapet gradualisht në mënyrë paralele me heqjen e bllokadës amerikane mbi portet iraniane, e cila u vendos më 17 prill.

Plani i parashikuar për lehtësimin ekonomik përfshin:

Lejimin e Iranit për të shitur naftë përmes përjashtimeve të përkohshme nga sanksionet.

Një periudhë 60-ditore negocimi për detajet e lehtësimit të sanksioneve dhe lirimin e miliarda dollarëve të fondeve të ngrira iraniane.

Shtylla e tretë, dorëzimi i rezervave të uraniumit të pasuruar

Në planin bërthamor, Irani zotëron aktualisht 440.9 kilogramë uranium të pasuruar deri në pastërtinë teknike 60%. Sipas marrëveshjes në parim, Teherani do të pranojë të hiqte dorë nga këto rezerva.

Mënyra e largimit ose zhvlerësimit të këtij materiali do të përcaktohet gjatë fazës dymujore të bisedimeve. Opsionet e diskutuara përfshijnë hollimin e lëndës ose transferimin e saj në një vend të tretë, ku Rusia është ofruar si destinacion pritës. Zyrtari amerikan konfirmoi se “nëse Irani nuk heq dorë nga rezervat e tij, nuk do të ketë lehtësim të sanksioneve”. Megjithatë, zëdhënësi iranian Baghaei deklaroi publikisht se “në këtë fazë nuk po diskutojmë detajet e çështjes bërthamore”, duke u fokusuar vetëm te armëpushimi.

Çështjet e pazgjidhura të traktatit

Edhe pse presidenti Trump deklaroi përmes rrjeteve sociale se “do të jetë vetëm një Marrëveshje e Madhe për të gjithë ose aspak Marrëveshje”, disa pika kritike mbeten jashtë dokumentit aktual ose të paqarta: Pasurimi i uraniumit; mbetet e pazgjidhur nëse dhe në çfarë niveli do t’i lejohet Iranit pasurimi në të ardhmen; programi i raketave ballistike; nuk ka një dakordësi, ndonëse konsiderohet kërcënim madhor nga Izraeli; ndryshimi i regjimit në Teheran; është lënë jashtë loje, pavarësisht objektivave fillestare pas protestave të fillimvitit; tërheqja e SHBA-së dhe dëmshpërblimet, nuk ka asnjë përmendje të kërkesave të mëparshme të Iranit për largimin e trupave amerikane apo dëmshpërblimin e dëmeve të luftës. Marrëveshja mbetet në një fazë delikate ku palët duhet të kapërcejnë hendekun midis kushteve teknike bërthamore dhe garancive ushtarake në terren gjatë afatit të propozuar 60-ditor.

/rtsh.al/