Polonia ka shënuar një transformim të jashtëzakonshëm ekonomik, duke kaluar nga një shtet komunist në një prej 20 ekonomive më të mëdha në botë. Rritja e të ardhurave, zhvillimi i teknologjisë dhe përmirësimi i kushteve të jetesës po nxisin edhe kthimin e emigrantëve që prej vitesh kishin zgjedhur të ndërtonin karrierën jashtë vendit. (Pamje e Varshavës nga platforma vëzhguese e Varso Tower, ndërtesa më e lartë në BE me 310 metra. Në sfond, Pallati i Kulturës dhe Shkencës, i ndërtuar në vitet 1950 si simbol i epokës socialiste të pasluftës. Fotografia: Anna Liminowicz/The Guardian)

Një simbol i këtij ndryshimi është Varso Tower në Varshavë, kulla 310 metra e lartë, e përfunduar katër vjet më parë, e cila është ndërtesa më e lartë në Bashkimin Europian. Ajo ngrihet mbi Pallatin e Kulturës dhe Shkencës, ndërtesë e epokës sovjetike, e dhuruar Polonisë nga Josif Stalini dhe që prej dekadash mbetet simbol i një të kaluare të diskutueshme, shkruan The Guardian.

“Meqë jemi më lart dhe më të gjatë se Pallati i Kulturës, ne e shohim këtë si: ‘E kemi kapërcyer komunizmin dhe tani jemi një vend me ekonomi të fortë’”, thotë Cezary Błaszczyk, drejtues i kompanisë HB Reavis në Poloni, e cila zotëron kullën.

Gjatë katër dekadave që nga rikthimi i pavarësisë nga sundimi i dominuar nga Bashkimi Sovjetik, Polonia ka përjetuar ndryshime të thella. Në mesin e viteve 1990, të ardhurat e vendit për frymë ishin rreth 40% e mesatares së Bashkimit Europian. Vitin e kaluar, kjo shifër arriti në 81%, duke shënuar një nga ritmet më të shpejta të afrimit ekonomik me Perëndimin në botë.

Të ardhurat kombëtare të Polonisë kaluan 1 trilion dollarë vitin e kaluar, duke e renditur vendin mes 20 ekonomive më të mëdha globale. Parashikimet e Fondit Monetar Ndërkombëtar tregojnë se të ardhurat për frymë pritet të tejkalojnë së shpejti ato të Japonisë dhe Spanjës.

Zëvendësministri i Jashtëm polak, Marcin Bosacki, kujton vështirësitë e jetës gjatë viteve të komunizmit, kur qytetarët detyroheshin të prisnin me orë të tëra në radhë për të blerë ushqime bazë.

Lëvizja sindikaliste “Solidarność”, e lindur mes punëtorëve të kantierëve detarë në Gdansk, si dhe vizita e Papa Gjon Palit II në atdhe në vitin 1979, kontribuuan në rrugën drejt demokracisë. Integrimi në institucionet perëndimore, anëtarësimi në NATO në vitin 1999 dhe hyrja në Bashkimin Europian në vitin 2004 i dhanë një shtysë të mëtejshme zhvillimit të vendit.

Për shumë vite, polakët emigruan drejt vendeve të tjera europiane për të përfituar paga më të larta. Pas anëtarësimit në BE, ky fenomen u përshpejtua, ndërsa në Britaninë e Madhe punëtorët polakë u kthyen në një nga shembujt më të përmendur të emigracionit të punës gjatë debateve për Brexit-in.

Megjithatë, tendenca po ndryshon. Në çdo vit që nga viti 2021, kur përfundoi periudha kalimtare e Brexit-it, numri i shtetasve polakë që janë larguar nga Britania e Madhe ka qenë dy herë më i lartë se numri i atyre që kanë mbërritur. Ndërkohë, në vitin 2024, Gjermania regjistroi për herë të parë më shumë shtetas jo-gjermanë që u zhvendosën drejt Polonisë sesa në drejtimin e kundërt.

Mes atyre që janë kthyer janë edhe arkitektët Jedrzej Kolesinski dhe Krzysztof Gornicki. Të dy kishin jetuar dhe punuar në Londër për kompaninë e njohur britanike Foster + Partners, ku kontribuuan në projektimin e kullës Varso. Sot ata punojnë nga Varshava dhe janë përfshirë në projektimin e aeroportit të ri të kryeqytetit, një prej projekteve më të mëdha të infrastrukturës së re në Europë.

Gornicki thotë se Polonia ka ndryshuar rrënjësisht gjatë viteve që ai ka jetuar jashtë. Përveç dëshirës për të kontribuuar në zhvillimin e vendit, ai vlerëson mundësinë për të rritur fëmijët pranë prindërve të tij, në një qytet të gjelbër, të sigurt dhe më të përballueshëm se Londra.

“Sot mund të punosh në projekte globale nga një vend i vetëm. Në Londër punonim për projekte nga Amerika e Veriut deri në Azi. Tani po bëjmë të njëjtën gjë, vetëm se nga Varshava”, shprehet ai.

Rritja ekonomike është e dukshme edhe në rrugët e kryeqytetit, ku tramvajet elektrikë kalojnë mes rrokaqiejve, ndërsa kantieret e ndërtimit dhe bizneset e reja kanë ndryshuar pamjen e qytetit. Edhe lokalet tradicionale të ushqimit, të njohura si “bar mleczny”, po përshtaten me kohën, duke përdorur tashmë sisteme dixhitale për porositë.

Megjithatë, zhvillimi i shpejtë ka sjellë edhe sfida. Investimet e huaja kanë ndikuar në rritjen e kostos së jetesës, duke e bërë më të vështirë për shtresat me të ardhura të ulëta të përballojnë banimin në Varshavë. Pabarazia ekonomike mbetet një nga problemet e vendit, ndërsa ndarjet politike po thellohen përpara zgjedhjeve të ardhshme parlamentare.

Një tjetër sfidë është rritja e pagave, e cila po pakëson avantazhin e Polonisë si një vend me fuqi punëtore të kualifikuar dhe me kosto të ulët. Për vite me radhë, kompani si Volkswagen, Cadbury dhe banka ndërkombëtare si JP Morgan kanë investuar në vend për shkak të kostove konkurruese.

Kostoja mesatare e punës në Poloni është rreth 19.10 euro në orë, afërsisht gjysma e nivelit në Gjermani dhe Francë, por diferenca po ngushtohet. Paga mesatare mujore është më shumë se trefishuar në terma nominalë që nga viti 2004, duke arritur në 8.904 zloty vitin e kaluar. Në Varshavë, paga neto mujore është rritur me 120% që nga viti 2016.

Themeluesi miliarder i kompanisë InPost, Rafał Brzoska, vlerëson se Polonia duhet të përqendrohet tashmë te produktiviteti, teknologjia dhe sektorët me vlerë të lartë të shtuar, në vend që të mbështetet vetëm te fuqia punëtore më e lirë.

“Faza e ardhshme do të varet më pak nga kapja e ritmit me të tjerët dhe më shumë nga produktiviteti. Ne nuk kemi më avantazh në kostot e punës. Duhet të përqendrohemi te produktiviteti, teknologjia, energjia më e lirë dhe rregullimi më i mirë”, thotë ai.

Polonia synon gjithashtu të shndërrohet në një qendër rajonale të teknologjisë. Për këtë qëllim, po shtyn përpara një fond investimesh prej 1 miliard dollarësh, me kapital publik dhe privat, për të mbështetur startup-et teknologjike dhe kompanitë e inteligjencës artificiale.

Një prej shembujve është ElevenLabs, kompani e inteligjencës artificiale e specializuar në gjenerimin e audios dhe klonimin e zërave, vlera e së cilës është vlerësuar në 11 miliardë dollarë.

Vendi ka gjithashtu baza të forta arsimore. Sipas rezultateve të programit ndërkombëtar PISA të Organizatës për Bashkëpunim Ekonomik dhe Zhvillim, nxënësit polakë renditen në nivele të larta në matematikë, ndërsa përqindja e të rriturve me arsim të lartë është më e madhe se në Gjermani.

Përparimi është i dukshëm edhe në industrinë e videolojërave. Kompania CD Projekt Red, krijuesja e serive të suksesshme “The Witcher” dhe “Cyberpunk 2077”, nisi aktivitetin në vitet 1990 si importuese e lojërave të prodhuara nga botues amerikanë. Sot, ajo konkurron në tregun global për të tërhequr programues, zhvillues lojërash dhe dizajnerë grafikë.

Bashkëdrejtuesi i kompanisë, Michał Nowakowski, kujton se në fund të viteve 1990 dhe në fillim të viteve 2000, shumë të rinj polakë ndiheshin inferiorë ndaj Perëndimit dhe dëshironin të arrinin standardet e vendeve më të zhvilluara.

“Të rinjtë sot nuk kanë më kompleks inferioriteti. Ata nuk ndalen të mendojnë nëse mund të jenë po aq të mirë sa britanikët, francezët apo spanjollët. Kjo nuk i pengon më”, thotë ai.

Sipas Nowakowskit, universitetet dhe aftësitë profesionale të të rinjve mund ta çojnë vendin drejt niveleve të reja zhvillimi.

Megjithatë, përtej optimizmit ekonomik, mbeten shqetësimet për përplasjet politike, kostot e jetesës dhe nevojën për të rritur produktivitetin. Polonia po investon gjithashtu shumë në mbrojtje dhe sigurinë energjetike, në një kohë kur Europa po përballet me agresionin rus dhe me pasiguri për angazhimin e ardhshëm amerikan.

Pavarësisht sfidave, transformimi i Polonisë po ndryshon edhe marrëdhënien e qytetarëve me emigracionin. Një vend që për dekada eksportoi fuqi punëtore drejt Perëndimit, po krijon gjithnjë e më shumë mundësi që profesionistët e tij të kthehen dhe të ndërtojnë karrierën në atdhe.